Öğretmen Özgeciliği Ölçeği

Özet

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği (ÖZÖ), Yavuzer ve arkadaşları tarafından 2006 yılında öğretmenlerin mesleki bağlamda sergiledikleri özgecilik davranışlarını ve yardımseverlik eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Ölçek, 18 maddeden ve dört farklı alt boyuttan oluşmaktadır: Güncel Durumlarda Yardımseverlik, Sosyal Sorumluluk/Paylaşma, Acil Durumlarda Yardımseverlik ve Bağışta Bulunma. Beşli Likert ölçeği formatında derecelendirilen ÖZÖ, öğretmenlerin görev tanımlarının ötesinde, gönüllü olarak sergiledikleri prososyal davranışları belirlemeyi hedeflemektedir. Yapılan psikometrik çalışmalar, ölçeğin yüksek düzeyde geçerlik ve güvenirlik değerlerine sahip olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği, Özgecilik, Yardımseverlik, Öğretmen Davranışları, Sosyal Sorumluluk, Eğitim Psikolojisi, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Haluk Yavuzer, Esin İşmen-Gazioğlu, Ali Yıldız, İlknur Demir, Fatih Meşeci, Ayten Kılıçaslan, Çiğdem Sertelin.

Amaç

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği’nin temel amacı, eğitim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin meslektaşlarına, öğrencilerine ve okul topluluğuna yönelik gösterdikleri gönüllü yardım etme davranışlarının düzeyini sistematik olarak ölçmektir. Bu ölçek, öğretmenlik mesleğinin gerektirdiği zorunlu görevlerin ötesinde, bireysel inisiyatifle ortaya çıkan ve genellikle fedakârlık içeren davranışları (özgeciliği) saptamak üzere tasarlanmıştır.

Ölçek, öğretmenlerin özgecil eğilimlerini dört farklı bağlamda inceleyerek, bu davranışların hangi durumlarda daha yoğun sergilendiğine dair detaylı bir profil sunmayı amaçlamaktadır. Elde edilen veriler, öğretmenlerin mesleki bağlılıklarını, iş doyumlarını ve okul kültürü üzerindeki olumlu etkilerini anlamak için önemli bir zemin sağlamaktadır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki özgecilik (altruism) kavramını temel almaktadır. Özgecilik, bireyin kendi çıkarını gözetmeksizin, başkalarına fayda sağlama amacı güden davranışlar bütünüdür. Bu ölçekte, yapı, özellikle öğretmenlik mesleği bağlamında gözlemlenebilen prososyal davranışlar üzerine odaklanmıştır.

Öğretmen Özgeciliği, yalnızca fiziksel yardım veya zaman ayırma ile sınırlı kalmayıp, aynı zamanda mesleki bilgi ve kaynak paylaşımını, zor durumlarda destek olmayı ve toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket etmeyi de kapsamaktadır. Ölçek, bu çok boyutlu yapıyı ölçmek için spesifik olarak öğretmenlerin günlük pratiklerinden ve acil durumlardaki tepkilerinden örnekler sunan maddeler içermektedir.

Geçerlik

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları kapsamında, ölçek puanlarının diğer ilgili değişkenlerle ilişkisi incelenmiştir. Ölçeğin yapı geçerliğini desteklemek amacıyla yapılan analizlerde, toplam puanlar arasında 0.60 gibi orta düzeyde anlamlı bir korelasyon değeri saptanmıştır. Bu bulgu, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Ayrıca, ölçeğin zamana bağlı değişmezliğini değerlendirmek üzere test-tekrar test tekniği uygulanmıştır. Bu teknik sonucunda elde edilen toplam puan korelasyon katsayısı 0.88 olarak belirlenmiştir. Yüksek düzeydeki bu katsayı, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında dahi kararlı sonuçlar ürettiğini ve dolayısıyla yüksek bir zamansal kararlılığa sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirlik çalışmaları detaylı bir şekilde raporlanmıştır. Ölçeğin bütününün iç tutarlık güvenirliği, Cronbach Alfa katsayısı ile hesaplanmış ve 0.73 olarak bulunmuştur. Bu değer, sosyal bilimler araştırmaları için kabul edilebilir ve yeterli bir iç tutarlık düzeyini işaret etmektedir.

Ek olarak, ölçeğin güvenirliği Guttman testi yarılama tekniği kullanılarak da kontrol edilmiştir. Tüm ölçek için Guttman testi yarılama katsayısının 0.78 olduğu saptanmıştır. Hem Alfa katsayısı hem de Guttman yarılama katsayısının yüksek olması, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda yüksek bir uyum sergilediğini ve güvenilir sonuçlar verdiğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği, yapısal olarak dört temel alt boyuttan oluşmaktadır. Yapılan faktör analizi çalışmaları sonucunda, 18 maddenin bu dört faktör altında toplandığı belirlenmiştir. Bu alt boyutlar, öğretmenlerin özgecil davranışlarını farklı bağlamsal koşullar altında sınıflandırmaktadır:

• Güncel Durumlarda Yardımseverlik (6 madde): Öğretmenlerin günlük mesleki rutinler içinde, kendilerine ekstra yük getirse bile meslektaşlarına veya öğrencilerine sağladığı anlık yardımları içerir.
• Sosyal Sorumluluk/Paylaşma (6 madde): Öğretmenlerin mesai saatleri dışında veya kişisel sınırlılıklarını aşarak öğrencilerin duygusal, sosyal ve akademik ihtiyaçlarına yönelik zaman ayırma ve sorumluluk alma eğilimini ölçer.
• Acil Durumlarda Yardımseverlik (3 madde): Okul ortamında meydana gelen beklenmedik kaza, hastalık veya kriz durumlarında, görev tanımına bakılmaksızın hızla yardım etme davranışlarını kapsar.
• Bağışta Bulunma (3 madde): Eğitimle ilgili kampanyalara, vakıflara veya ihtiyacı olan öğrencilere maddi kaynak sağlamaya yönelik gönüllü davranışları ölçer.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Yeni bir ölçek geliştirme çalışmasıdır.)

Format: 5’li Likert Ölçeği.

Derecelendirme: 1= hiçbir zaman – 5= her zaman.

Mevcut Dil: Türkçe.

Hedef Popülasyon: Öğretmenler (Farklı okul türlerinde ve kademelerinde görev yapan eğitimciler).

Yaş Grubu: Yetişkinler (Çalışan öğretmenler).

Popülasyon Detayları: Ölçek, Türkiye’deki ilköğretim ve ortaöğretim kurumlarında görev yapan öğretmenler üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) yöntemi kullanılarak, katılımcıların belirtilen özgecil durumlar karşısındaki davranış sıklıklarını işaretlemeleri beklenir.

Anahtar Kelimeler

Eğitimde Faktör Analizi, Psikometrik Özellikler, İç Tutarlılık, Test-Tekrar Test Güvenirliği, Öğretmen Desteği.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Haluk Yavuzer

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Kaynak makalede belirtilmemiştir.

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2006

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik çalışmalarda kullanım için genellikle yazarların izniyle ücretsiz olarak erişilebilir durumdadır. Ticari kullanımlar için yazarla iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal makale linkine buradan erişilebilir: kuyeb.com.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı bu bağlantıdan indirilebilir: ogretmen-ozgeciligi-olcegi-toad.pdf.

Referanslar

Yavuzer, H., İşmen-Gazioğlu, E., Yıldız, A., Demir, İ., Meşeci, F., Kılıçaslan, A. ve Sertelin, Ç. (2006). Öğretmen Özgeciliği Ölçeği: Geliştirme, geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 6(3), 947-972.

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği Maddeleri

Öğretmen Özgeciliği Ölçeği, toplam 4 alt boyut ve 18 maddeden oluşmaktadır. Alt boyutlar ve ilgili örnek maddeler aşağıdadır:

• Güncel Durumlarda Yardımseverlik (6 m): Eğer alan farkı yoksa, derse giremeyecek durumda olan öğretmenlerin yerine kendi isteğimle derse girdim.
• Sosyal Sorumluluk/ Paylaşma (6 m): Mesai saatinin bitiminde gelse bile benimle sıkıntısını paylaşmak isteyen öğrencilere zaman ayırdım.
• Acil Durumlarda Yardımseverlik (3 m): Okulda meydana gelen kaza, hastalık gibi acil durumlarda zarar görenlere, görevim olup olmadığını göz önüne almaksızın her türlü yardımda bulundum.
• Bağışta Bulunma (3 m): Eğitimle ilgili konularda (kampanyalar, vakıflar vb.) maddi bağışta bulundum.