Öğrencilerin Bilimin Doğasına Yönelik Düşünceleri Ölçeği

Özet

Öğrencilerin Bilimin Doğasına Yönelik Düşünceleri Ölçeği (ÖBDYÖD), orijinal İngilizce adı Students’ Ideas about Nature of Science Questionnaire (SIONS) olan bir aracın Türkçe diline uyarlaması ve geçerlik çalışması sonucunda geliştirilmiştir. Bu ölçek, öğrencilerin Bilimin Doğası (BD) hakkındaki epistemolojik inançlarını ve algılarını çok boyutlu olarak ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, bilimin doğasının karmaşık yönlerini; bilimsel bilginin yapısı, bilimin sosyokültürel yönleri ve bilimsel süreçlerin doğası gibi yedi ana faktör altında incelemektedir. 2017 yılında yayımlanan bu adaptasyon çalışması, Türkiye bağlamında BD eğitiminin etkinliğini değerlendirmek için kritik bir araç sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bilimin Doğası, Öğrenci Algıları, Ölçek Uyarlaması, Bilim Eğitimi, Epistemoloji, SIONS, Bilimsel Bilgi, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Cansiz, M., Cansiz, N., Tas, Y., Yerdelen S.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, öğrencilerin Bilimin Doğası hakkındaki anlayış düzeylerini ve bu anlayışın farklı boyutlardaki (örneğin, bilginin değişebilirliği, bilimde yaratıcılığın rolü ve bilimde toplumsal cinsiyet algıları) dağılımını sistematik bir şekilde tespit etmektir. Ölçek, özellikle bilim eğitimcilerine ve araştırmacılara, öğrencilerin güncel bilimsel bilgi ve süreçlere dair sahip oldukları inançları belirleme ve bu inançlara yönelik pedagojik müdahaleler geliştirme konusunda veri sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Yapı

Öğrencilerin Bilimin Doğasına Yönelik Düşünceleri Ölçeği, bilimin doğasının geleneksel ve modern görüşlerini kapsayan yedi farklı boyutta yapılandırılmıştır. Bu boyutlar, bilimsel bilginin subjektif doğasından (teori yüklülük) bilim insanlarının çalışmalarındaki yaratıcılığın rolüne kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Ölçek, toplam 43 maddeden oluşmaktadır ve her bir faktör, öğrencilerin ilgili BD yönüne dair sahip olduğu inançları ölçmektedir.

• Teori Yüklülük ve Öznellik: Bilimsel gözlemlerin ve sonuçların, bilim insanlarının teorik arka planlarından ve beklentilerinden nasıl etkilendiğini ölçer.
• Yaratıcılık ve Hayal Gücü: Bilimsel bilgi üretme sürecinde yaratıcılığın ve hayal gücünün rolünü değerlendirir.
• Değişebilirlik: Bilimsel bilginin mutlak olmayıp, yeni kanıtlar ışığında değişime açık olduğunu ölçer.
• Dayanıklılık: Bilimsel bilginin deneysel ispatlarla sabitlendiği ve değiştirilemez olduğu yönündeki inançları ölçer.
• Tutarlılık ve Tarafsızlık: Bilimsel süreçlerin tamamen objektif ve tarafsız olması gerektiği yönündeki algıları değerlendirir.
• Kızlar İçin Bilim/Erkekler İçin Bilim: Bilimsel kariyerlerin ve araştırmaların toplumsal cinsiyet rollerine uygunluğu hakkındaki algıları ölçer.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışması, uyarlama süreci kapsamında detaylı olarak incelenmiştir. Yapılan analizler, ölçeğin orijinal yapısına uygun olarak yedi faktörlü yapıyı koruyup korumadığını belirlemeyi amaçlamıştır. Bu süreç genellikle Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gibi yöntemlerle gerçekleştirilerek yapısal geçerliğin kanıtlanması sağlanmıştır.

Uyarlama çalışması, kültürel uygunluğun ve dilsel eşdeğerliğin sağlanması amacıyla çeviri-geri çeviri yöntemleri kullanılarak titizlikle yürütülmüştür. Bu sayede, maddelerin Türk kültürü ve eğitim sistemi bağlamında da ölçmek istediği yapıyı doğru bir şekilde temsil ettiği gösterilmeye çalışılmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin Türkçe versiyonunun güvenirlik analizleri, iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanarak raporlanmıştır. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve öğrencilerden elde edilen sonuçların kararlı olduğunu göstermektedir. Adaptasyon çalışmasında her bir alt faktör için ayrı ayrı güvenirlik değerleri hesaplanarak, ölçeğin alt boyutlarının da yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu belirlenmiştir.

Faktör Analizi

Ölçeğin adaptasyon sürecinde, orijinal yedi faktörlü yapının Türkçe örneklemde de geçerli olup olmadığını test etmek amacıyla Faktör Analizi uygulanmıştır. Bu analizler, ölçeğin teorik yapısının ampirik verilerle desteklendiğini göstermiş olmalıdır. Yedi boyutun ayrışması, öğrencilerin Bilimin Doğası hakkındaki görüşlerinin tek bir genel skor yerine, daha incelikli ve farklılaşmış boyutlar üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini doğrulamaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Yazılı Anket (Öz Bildirim Ölçeği). 5’li Likert Ölçeği kullanılarak derecelendirilmiştir. (1 = Kesinlikle Katılmıyorum; 5 = Kesinlikle Katılıyorum).

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal versiyon İngilizcedir).

Popülasyon Grubu: Öğrenciler (Genellikle ortaokul ve lise öğrencileri).

Yaş Grubu: Eğitim seviyesine bağlı olarak değişmekle birlikte, genellikle 11-18 yaş aralığı.

Popülasyon Detayları: Adaptasyon çalışması, Türkiye’deki çeşitli eğitim düzeylerindeki öğrencileri kapsamıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek, öğrencilerin her bir maddeye ne ölçüde katılıp katılmadığını belirlemesini gerektiren standart bir Likert derecelendirme metodolojisi kullanır. Yüksek puanlar, ilgili Bilimin Doğası boyutuna yönelik daha karmaşık veya kabul görmüş görüşleri işaret edebilir.

Anahtar Kelimeler

Teori Yüklülük, Öznellik, Değişebilirlik, Dayanıklılık, Tutarlılık, Cinsiyet Algıları, Bilimsel Süreçler.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Mustafa CANSIZ

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri Kaynakta Belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Detaylı adres bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin yayınlandığı yıl 2017‘dir. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve ücret bilgileri, sorumlu yazar Mustafa Cansiz ile e-posta yoluyla iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Kaynaklar

1. Cansiz, M., Cansiz, N., Tas, Y., & Yerdelen S. (2017). Turkish version of students’ ideas about nature of science questionnaire: A validation study. International Journal of Progressive Education, 13(1), 42-51.

Makalenin tam metnine aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir: inased.org

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı bu adresten indirilebilir: ogrencilerin-bilimin-dogasina-yonelik-dusunceleri-olcegi-toad.pdf

Ölçek Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

• Teori yüklülük – öznellik (9 madde); Örnek Madde: Gözlem yapmadan önce, insanların neleri gözlemleyecekleri ile ilgili fikirleri zaten vardır.
• Yaratıcılık ve hayal gücü (5 madde); Örnek Madde: Bilim insanları sanatçılar gibi çalışır. Hem bilim insanları hem de sanatçılar yaratıcılık ve hayal gücüne ihtiyaç duyarlar.
• Değişebilirlik (9 madde); Örnek Madde: Bilimsel çalışmalara farklı düşüncelere sahip yeni bilim insanları katılırsa, var olan bilimsel bilgi değişebilir.
• Dayanıklılık (6 madde); Örnek Madde: Bilimsel bilgi değiştirilemez, çünkü deneylerle ve açıklamalarla ispatlanmıştır.
• Tutarlılık ve tarafsızlık (8 madde); Örnek Madde: Gözlem yaparken, insanların belirli şeylere odaklanmalarına gerek yoktur; sadece gördüklerini yazmaları gerekir.
• Kızlar için bilim (3 madde); Örnek Madde: Kızlarda bilimsel araştırma yapacak yetenek vardır.
• Erkekler için bilim (3 madde); Örnek Madde: Erkekler bilim insanı olmak için uygundur.