Sürücü Öfke Düşünceleri Ölçeği

Özet

Sürücü Öfke Düşünceleri Ölçeği (SÖDÖ), bireylerin araç kullanırken yaşadıkları öfke durumlarında ortaya çıkan bilişsel tepkileri ve düşünce kalıplarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikolojik araçtır. Ölçeğin Türkçe’ye uyarlama çalışması Ayşegül Durak Batıgün ve Yasemin Yasak tarafından 2015 yılında gerçekleştirilmiştir. Bu adaptasyon çalışması, ölçeğin Türk kültüründeki sürücülerin öfke deneyimlerine dair geçerli ve güvenilir veriler toplamasını sağlamıştır.

Ölçek, sürücü öfkesinin altında yatan çeşitli olumsuz ve olumlu bilişsel boyutları ayrı ayrı değerlendiren çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Toplam 65 maddeden oluşan bu ölçek, sürücülerin trafikteki kışkırtıcı olaylara karşı geliştirdikleri Yargılayıcı Düşünceler, İntikam Düşünceleri, Saldırgan Düşünceler, Aşağılayıcı Düşünceler gibi uyumsuz bilişleri ve Olumlu Başaçıkma Düşünceleri gibi yapıcı bilişleri ölçer.

Anahtar Kelimeler

Sürücü öfkesi, yol öfkesi, bilişsel tepkiler, psikometrik özellikler, trafik psikolojisi, uyarlama, öfke yönetimi, bilişsel çarpıtmalar.

Yazarlar

Ayşegül Durak Batıgün, Yasemin Yasak.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin trafikte karşılaştıkları stresli veya kışkırtıcı durumlara verdikleri bilişsel tepkileri sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu tepkiler, genellikle öfkenin davranışsal sonuçlarından (örneğin, agresif sürüş veya yol kavgası) önce ortaya çıkan ve bu davranışları tetikleyen düşünce kalıplarını kapsar.

SÖDÖ, sürücülerin diğer sürücülerin eylemlerini yanlış yorumlama eğilimlerini, cezalandırma arzularını veya durumu rasyonel bir şekilde yönetme yeteneklerini belirleyerek, bireysel farklılıkların anlaşılmasına katkıda bulunur. Bu sayede, trafik güvenliği araştırmalarında ve sürücü öfkesi müdahale programlarının etkinliğinin değerlendirilmesinde önemli bir araç olarak kullanılır.

Yapı

Sürücü Öfke Düşünceleri Ölçeği (SÖDÖ), trafikte deneyimlenen öfkenin bilişsel bileşenini ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil eder. Bu yapı, bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde öfkenin temelini oluşturan beş temel alt boyuttan oluşur:

• Yargılayıcı Düşünceler (26 madde): Diğer sürücülerin beceriksiz, aptal veya ahlaksız olduğuna dair kesin, olumsuz ve genellemeci hükümler içeren bilişler.
• İntikam Düşünceleri (16 madde): Haksızlığa uğradığını düşünen sürücünün misilleme yapma, öç alma veya diğer sürücüyü cezalandırma isteği.
• Olumlu Başaçıkma Düşünceleri (8 madde): Öfkeyi azaltmak veya durumu rasyonelize etmek için kullanılan yapıcı, sakinleştirici ve durumu yeniden çerçeveleyen bilişler.
• Saldırgan Düşünceler (9 madde): Fiziksel veya sözel saldırganlık arzusunu ya da tehdit etme eğilimini ifade eden düşünceler.
• Aşağılayıcı Düşünceler (6 madde): Diğer sürücüleri küçümseme, alay etme veya değersiz görme ile ilgili bilişler.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışmasında, yapısal geçerlik analizleri yapılmış ve alt ölçeklerin ilgili diğer psikolojik yapılarla beklenen ilişkileri sergilediği görülmüştür. Bu korelasyonlar (r), SÖDÖ’nün ölçmek istediği bilişsel yapıları başarıyla ölçtüğünü göstermektedir.

Korelasyon katsayıları alt ölçek bazında şu şekilde dağılmıştır:

• Yargılayıcı Düşünceler: Katsayılar .11 (p< .05) ile .56 (p<.001) arasında değişmektedir.
• İntikam Düşünceleri: Katsayılar .10 (p> .05) ile .75 (p< .001) arasında güçlü bir değişim göstermiştir.
• Olumlu Başaçıkma Düşünceleri: Katsayılar -.03 (p> .05) ile .57 (p< .001) arasında olup, olumlu stratejilerin bazı değişkenlerle pozitif ilişki sergilediğini göstermektedir.
• Saldırgan Düşünceler: Katsayılar .03 (p> .05) ile .57 (p< .001) arasında tespit edilmiştir.
• Aşağılayıcı Düşünceler: Katsayılar -.07 (p> .05) ile .56 (p< .001) arasında değişmektedir. Bu bulgular, ölçeğin Türk örnekleminde geçerli bir ölçüm aracı olduğunu doğrulamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik analizleri, her bir alt ölçek için hesaplanan Cronbach Alfa katsayıları ile değerlendirilmiştir. Elde edilen katsayılar, tüm alt ölçeklerin yüksek derecede tutarlı olduğunu ve güvenilir bir ölçüm sağladığını göstermektedir. Psikometrik standartlara göre, .80 ve üzeri değerler mükemmel güvenirlik düzeyini ifade eder.

• Yargılayıcı Düşünceler (26 madde): Cronbach Alfa = .95
• İntikam Düşünceleri (16 madde): Cronbach Alfa = .93
• Saldırgan Düşünceler (9 madde): Cronbach Alfa = .93
• Olumlu Başaçıkma Düşünceleri (8 madde): Cronbach Alfa = .87
• Aşağılayıcı Düşünceler (6 madde): Cronbach Alfa = .86

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama çalışması, ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek amacıyla Faktör Analizi kullanmıştır. Analizler sonucunda, ölçeğin teorik olarak beklenen beş faktörlü yapısının Türk örnekleminde de doğrulandığı tespit edilmiştir. Bu beş alt boyut, sürücü öfkesinin bilişsel alanlarını birbirinden bağımsız ancak ilişkili yapılar olarak başarılı bir şekilde ayırmaktadır.

Bu beş boyutlu yapı, araştırmacılara sürücülerin öfke tepkilerini yönlendiren spesifik bilişsel mekanizmalar hakkında detaylı bilgi edinme imkanı sunar. Faktör analizinin sonuçları, SÖDÖ’nün kültürlerarası adaptasyonunun başarılı olduğunu ve Türkçe konuşan popülasyonda da yapısal bütünlüğünü koruduğunu göstermiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kendini Değerlendirme Ölçeği (Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Sürücüler (Yetişkinler)

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Türkiye’de araç kullanan ve ehliyet sahibi olan, genel popülasyondan seçilmiş bireyler.

Test Metodolojisi: Psikometrik yöntemlerle geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmış, doğrulayıcı faktör analiziyle yapısal geçerliği incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

SÖDÖ, bilişsel model, yol güvenliği, intikamcı sürüş, bilişsel yeniden yapılandırma, psikometrik özellikler, Ayşegül Durak Batıgün.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2015 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için izinler ve olası ücretlendirme bilgileri, sorumlu yazar Ayşegül Durak Batıgün ile doğrudan iletişime geçilerek öğrenilmelidir.

Kaynaklar

• Batıgün, A. D. ve Yasak, Y. (2015). Sürücü öfke düşünceleri ölçeğinin Türkçe’ ye uyarlanması. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi ,55(1), 243-261.
• Makalenin orijinal tam metnine bu bağlantıdan ulaşılabilir: dergiler.ankara.edu.tr
• Ölçeğin orijinal PDF formu indirilebilir: surucu-ofke-dusunceleri-olcegi-toad.pdf

Sürücü Öfke Düşünceleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek toplam 65 maddeden oluşmaktadır ve bu maddeler beş alt boyutta toplanmaktadır:

• Yargılayıcı Düşünceler (26 madde)
• İntikam Düşünceleri (16 madde)
• Olumlu Başaçıkma Düşünceleri (8 madde)
• Saldırgan Düşünceler (9 madde)
• Aşağılayıcı Düşünceler (6 madde)