Çocukluktaki Olumsuz Düşünceleri Değerlendirme Ölçeği

Özet

Çocukluktaki Olumsuz Düşünceleri Değerlendirme Ölçeği (ÇODDÖ), çocuk ve ergenlerdeki olumsuz bilişsel çarpıtmaları ve otomatik düşünceleri nicel olarak ölçmek amacıyla Türkçe’ye uyarlanmış 24 maddelik bir araçtır. Ölçek, özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT) çerçevesinde klinik değerlendirme için önemlidir ve çocukluk döneminde depresyon, anksiyete gibi psikopatolojilerle ilişkili olabilen negatif düşünce kalıplarını saptamayı hedefler. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir ölçüm sağladığını göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk, olumsuz düşünce, bilişsel çarpıtma, psikometri, geçerlik, güvenilirlik, faktör analizi, uyarlama.

Yazarlar

Işık Karakaya, Ali Coşkun, Belkıs Ağaoğlu, Ö. Yasemin Öç, N. Çiçek Memik, Ş. Gül Şişmanlar, Hakan Arslan.

Amaç

Çocukluktaki Olumsuz Düşünceleri Değerlendirme Ölçeği’nin temel amacı, çocuk ve ergen popülasyonunda görülen otomatik düşünce kalıplarını ve yaygın bilişsel hataları saptamaktır. Ölçek, çocukların olayları yorumlama biçimlerindeki sistematik hataları (örneğin, felaketleştirme veya bireyselleştirme) tespit ederek, bilişsel yeniden yapılandırma ihtiyacını belirlemeye yardımcı olur.

Bu araç, özellikle çocukluk ve ergenlik çağında sıklıkla rastlanan duygudurum ve anksiyete bozukluklarının bilişsel etiyolojisini anlamada klinisyenlere ve araştırmacılara önemli veriler sunar. Türkçe uyarlama çalışması, ölçeğin yerel kültüre uygunluğunu ve psikometrik açıdan sağlamlığını kanıtlamıştır.

Yapı

ÇODDÖ, bilişsel kuram temelinde geliştirilmiş olup, çocukluk döneminde negatif duygulanımla ilişkili olan olumsuz otomatik düşünce türlerini ölçen 24 maddelik çok boyutlu bir araçtır. Ölçek, yanıtları 5’li Likert tipi bir derecelendirme sistemi üzerinden toplamaktadır.

Yapılan faktör analizi sonucunda, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olarak özdeğeri 1’i aşan 3 ana alt boyuttan oluştuğu belirlenmiştir. Bu alt boyutlar, çocukların olayları yorumlama biçimlerindeki temel bilişsel çarpıtmaları temsil etmektedir:

• Felaketleştirme (8 Madde): Olayların sonuçlarını aşırı derecede olumsuz ve yıkıcı görme eğilimi.
• Bireyselleştirme (9 Madde): Olumsuz olayların sorumluluğunu mantıksız bir şekilde tamamen kendine yükleme eğilimi.
• Seçici Algılama (7 Madde): Bir durumun sadece olumsuz yönlerine odaklanma ve pozitif veya nötr bilgileri göz ardı etme eğilimi.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması kapsamında yürütülen geçerlik analizleri, aracın ölçmeyi amaçladığı olumsuz bilişsel yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Test-Tekrar Test Geçerliği: ÇODDÖ’nün zamana karşı tutarlılığını değerlendiren test-tekrar test korelasyonu, toplam puan için oldukça yüksek bir değer olan 0.87 olarak hesaplanmıştır. Bu sonuç, ölçüm sonuçlarının zaman içinde kararlılığını desteklemektedir.

Ölçüt Bağıntılı Geçerlik: ÇODDÖ’nün diğer psikometrik araçlarla karşılaştırmalı korelasyonları incelenmiştir (p<0.001). Beklendiği gibi, olumsuz düşünce yapısıyla ilişkili ölçeklerle pozitif, iyi oluşla ilişkili ölçeklerle negatif korelasyonlar saptanmıştır:

• Çocuk Depresyon Ölçeği (ÇDÖ) ile korelasyon: r=0.77 (Pozitif ve güçlü ilişki).
• Çocuk Depresyon Kognitif Envanteri (ÇDKE) ile korelasyon: r=0.57 (Pozitif ilişki).
• Çocuk Sürekli Kaygı Envanteri (ÇSKE) ile korelasyon: r=0.50 (Pozitif ilişki).
• Benlik Saygısı Ölçeği (BSÖ) ile korelasyon: r=–0.65 (Negatif ve güçlü ilişki).

Güvenirlik

ÇODDÖ’nün iç tutarlılığını (güvenilirliğini) belirlemek amacıyla Cronbach alfa katsayısı hesaplanmıştır. İç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin birbiriyle yüksek düzeyde uyumlu olduğunu kanıtlamaktadır.

Güvenilirlik çalışmasında elde edilen Cronbach alfa katsayıları şöyledir: birinci uygulamada 0.82 ve ikinci uygulamada 0.79. Bu değerler, psikometrik standartlara göre ölçeğin güvenilirliğini yüksek düzeyde desteklemekte ve klinik araştırmalarda kullanıma uygun olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliğini detaylandırmak amacıyla yapılan temel bileşenler analizi (Principal Component Analysis) sonucunda, özdeğeri 1’i aşan ve varyansın önemli bir kısmını açıklayan üç temel faktör elde edilmiştir. Bu faktör analizi sonuçları, ölçeğin üç alt boyuttan oluşan teorik yapısını doğrulamaktadır.

Elde edilen faktörler, bilişsel çarpıtma literatürü ile uyumlu olarak şu şekilde isimlendirilmiştir:

• Felaket Düşüncesi: Olayları abartma ve en kötü senaryoyu varsayma eğilimi.
• Bireyselleştirme: Negatif sonuçları dışsal faktörler yerine kişisel yetersizliğe atfetme.
• Seçici Algılama: Çevredeki bilgilerin yalnızca olumsuz olanlarına odaklanma.

Araç

Test Türü: Uyarlama ölçeği (Orijinal yabancı dildeki bir ölçeğin Türkçe’ye çeviri ve psikometrik adaptasyonu).

Format: 24 maddeden oluşur. Yanıtlar, 5 seçenekli Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanılarak toplanır.

Mevcut Diller: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Çocuklar ve ergenler.

Yaş Grubu: Spesifik yaş aralığı belirtilmemiş olmakla birlikte, çocukluk ve ergenlik dönemini kapsamaktadır.

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yürütülen geçerlik ve güvenilirlik çalışması, klinik popülasyonlar (psikiyatrik tanısı olan çocuklar) ve normal popülasyon örneklemleri üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup uygulaması şeklinde gerçekleştirilebilir. Katılımcılar, her bir madde için kendilerini en iyi yansıtan 5 dereceli seçenekten birini işaretlerler. Yüksek toplam puan, olumsuz bilişsel çarpıtmaların ve otomatik düşüncelerin yoğunluğunu işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel davranışçı terapi, çocuk psikolojisi, depresyon, anksiyete, felaketleştirme, bireyselleştirme, seçici dikkat.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Işık Karakaya

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değil.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenilirlik çalışması 2007 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin ticari olmayan akademik ve klinik amaçlarla kullanımı genellikle referans gösterilerek mümkündür, ancak ölçeğin tam metnine erişim ve kullanım izni için sorumlu yazar Işık Karakaya ile iletişime geçilmesi tavsiye edilmektedir.

Ölçeğin tam metnine ve uyarlama çalışmasına ait orijinal PDF dosyaları ve makale linkleri aşağıdadır:

• Orijinal PDF İndirme Bağlantısı: cocukluktaki-olumsuz-dusunceleri-degerlendirme-olcegi-toad.pdf
• Türk Psikiyatri Dergisi Makale Bağlantısı: turkpsikiyatri.com

Kaynaklar

Karakaya, I., Coşkun, A., Ağaoğlu, B., Öç, Ö.Y., Memik, N.Ç., Şişmanlar, Ş.G. ve Arslan, H. (2007). Çocukluktaki Olumsuz Düşünceleri Değerlendirme Ölçeği geçerlik–güvenilirlik çalışması. Türk Psikiyatri Dergisi, 18(2), 155-162.

Çocukluktaki Olumsuz Düşünceleri Değerlendirme Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 24 maddeden oluşmaktadır. Maddelerin tam içeriği yayımlanmış akademik kaynaktan temin edilmelidir. Alt boyutların madde dağılımı ve isimleri aşağıda belirtilmiştir:

• Felaketleştirme (8 m):
• Bireyselleştirme (9 m):
• Seçici Algılama (7 m):