İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri

Özet

İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri (İDYE), bireylerin istemsiz ve rahatsız edici düşüncelerini nasıl algıladıklarını ve yorumladıklarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikolojik araçtır. Ölçek, özellikle Obsessif-Kompulsif Bozukluk (OKB) semptomlarının bilişsel modellerini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır. Orçun Yorulmaz ve Tevfik Gençöz tarafından 2008 yılında Türk örneklemine uyarlanan bu çalışma, İDYE ile birlikte Obsessif İnanışlar Ölçeği (OİÖ) ve Düşünceleri Kontrol Etme Ölçeği (DKÖ) gibi diğer önemli bilişsel ölçeklerin psikometrik özelliklerini incelemiştir. Yapılan kapsamlı analizler, ölçeklerin Türkçe versiyonlarının kabul edilebilir düzeyde geçerlik ve güvenirlik değerlerine sahip olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

İstem Dışı Düşünceler, Düşünce Yorumlama, Obsessif-Kompulsif Bozukluk, Uyarlama, Psikometri, Türkiye, Bilişsel Modeller.

Yazarlar

Orçun Yorulmaz, Tevfik Gençöz

Amaç

İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri’nin (İDYE) temel amacı, bireylerin zihinlerine aniden gelen ve kontrolsüz olan düşüncelere atfettikleri anlamı ve bu düşüncelere yönelik inançlarını belirlemektir. Bu yorumlama biçimleri, OKB gelişiminde ve sürdürülmesinde merkezi bir mekanizma olarak kabul edilmektedir.

Ölçeğin Türkçeye uyarlanmasının amacı ise, uluslararası geçerliliği kanıtlanmış bu bilişsel değerlendirme araçlarını Türk kültürüne uygun, güvenilir ve geçerli bir şekilde kazandırmak ve böylece OKB araştırmalarına ve klinik uygulamalarına destek sağlamaktır.

Yapı

İDYE, bireyin istemsiz düşüncelerinin önemine, tehdit algısına ve bu düşünceleri kontrol etme ihtiyacına dair sahip olduğu meta-bilişsel inançları ölçer. Bu ölçek, OKB’nin bilişsel-davranışçı modellerinde yer alan, düşünce-eylem kaynaşması (thought-action fusion) ve düşüncelerin aşırı sorumluluk yüklenmesi gibi yapıları dolaylı olarak değerlendirmeye yardımcı olur.

Uyarlama çalışmasında İDYE, benzer bilişsel yapıları ölçen Obsessif İnanışlar Ölçeği (OİÖ) ve Düşünceleri Kontrol Etme Ölçeği (DKÖ) ile birlikte incelenmiştir. Bu üç ölçek, OKB’nin temelinde yatan işlevsiz düşünce ve inanç sistemlerinin çok boyutlu bir değerlendirmesini sağlamaktadır.

Geçerlik

Ölçeklerin geçerlik analizleri, kültürlerarası karşılaştırmalı bir yaklaşımla yürütülmüştür. OİÖ ve DKÖ’nün faktör yapıları, Hedef Dönüştürme (Target Rotation) analizi kullanılarak incelenmiştir. Bu yöntem, faktör yapılarının farklı kültürlerde ne ölçüde örtüştüğünü test etmeyi sağlamıştır.

Faktör madde dağılım tutarlığı, Orantısal Uzlaşma Katsayısı (Proportionality Agreement Coefficient) ile hesaplanmıştır. Kabul edilebilir katsayı sınırı ≥ .85 olarak belirlenmiştir. Yapılan analizlerde, Türk örneklemindeki OİÖ’nün 3 boyutunda ve DKÖ’nün dikkati dağıtma, sosyal kontrol, endişe etme ve yeniden değerlendirme alt boyutlarında orijinal yapıya oldukça benzeyen faktör yapısı olduğu gözlenmiştir. Bu bulgular, ölçeklerin yapı geçerliğini güçlü bir şekilde desteklemektedir. DKÖ’nün kendini cezalandırma alt boyutunda ise uzlaşma katsayısı sınırın altında kalmış olsa da, iç tutarlılık değerleri faktörün kullanılabilirliğine işaret etmektedir.

Güvenirlik

Türkçe’ye uyarlanan İDYE, OİÖ ve DKÖ’nün güvenirlik değerleri, Nunnally (1978) ölçütleri temel alınarak değerlendirilmiştir. Ölçeklerin toplam ve alt boyut iç tutarlılık katsayıları (Cronbach Alfa) ve madde-toplam korelasyon ranjları tatminkar düzeyde bulunmuştur. Nunnally’nin kriterlerine göre (≥ .70 “kabul edilebilir”, ≥ .80 “iyi”), elde edilen güvenirlik değerleri, ölçeklerin Türk örnekleminde tutarlı ölçümler yapabildiğini kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışması kapsamında, hem Kanada hem de Türk örneklem gruplarına Temel Bileşenler Analizi (Principal Component Analysis) ve Varimaks dönüştürmesi ile Açımlayıcı Faktör Analizi (Explanatory Factor Analysis) uygulanmıştır.

Obsessif İnanışlar Ölçeği (OİÖ) Faktör Yapısı: Paralel analiz, Kaiser ölçütü ve Cattell Scree grafiği, OİÖ’nün Türkçe versiyonunun orijinaldeki gibi 3 faktörlü yapıya sahip olduğunu göstermiştir:

• düşüncelerin önemi ve kontrolü (varyans = % 13.93, özdeğer = 6.13)
• mükemmeliyetçilik/kesinlik (varyans = % 12.17, özdeğer = 5.35)
• sorumluluk tutumları ve tehdit algısı (varyans = % 11.33, özdeğer = 4.98)

Düşünceleri Kontrol Etme Ölçeği (DKÖ) Faktör Yapısı: Yapılan analizler sonucunda, Türkçe DKÖ’nün orijinal çalışmalara benzer şekilde 5 faktörden oluştuğu gözlenmiştir:

• sosyal kontrol (varyans = % 10.26, özdeğer = 3.08)
• endişe etme (varyans = % 11.55, özdeğer = 3.46)
• dikkatini dağıtma (varyans = % 10.92, özdeğer = 3.28)
• yeniden değerlendirme (varyans = % 9.37, özdeğer = 2.81)
• kendini cezalandırma (varyans = % 7.94, özdeğer = 2.38)

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Envanteri (Self-Report Inventory)

Language Available: Türkçe

Population Group: Üniversite Öğrencileri ve Genel Popülasyon (Çalışma üniversite öğrencileri üzerinde yapılmıştır)

Age Group: Yetişkin

Population Details: Kültürlerarası karşılaştırma amacıyla Kanada’dan (n = 281) ve Türkiye’den üniversite öğrencisi örneklemleri kullanılmıştır.

Test Methodology: 31 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme, 11’li Likert Ölçeği kullanılarak yapılmaktadır (0=Bu ifadenin doğruluğuna hiç inanmıyorum; 100=Bu ifadenin doğruluğuna tamamen inanıyorum). Ölçek, bilişsel inançların şiddetini yüzdelik dilimler halinde ölçmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Davranışçı Terapi, Faktör Analizi, İç Tutarlılık, Yapısal Geçerlilik, Obsesyon, İDYE.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar Orçun Yorulmaz)

Correspondence Address: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2008

Sorumlu Yazar İletişim: Ölçeğin kullanımı ve izinleri için sorumlu yazar Orçun Yorulmaz ile iletişime geçilmesi önerilir.

PDF Kaynak: Ölçeğin PDF formatındaki orijinal dokümanına buradan ulaşılabilir: istem-disi-dusunceleri-yorumlama-envanteri-toad.pdf

Makale Bağlantısı: Orijinal makale bağlantısı: turkpsikolojiyazilari.com

Referanslar

• Yorulmaz, O. ve Gençöz, T. (2008). Obsessif-Kompulsif Bozukluk Semptomların Değerlendirilmesinde Kullanılan İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri, Obsessif İnanışlar Ölçeği ve Düşünceleri Kontrol Etme Ölçeği’nin Türk Örnekleminde İncelenmesi. Türk Psikoloji Yazıları, 11(22), 1-13.
• Lorenzo-Seva, U. ve Ten Berge, J. M. F. (2006). Tucker’s congruence coefficient as a measure of factor similarity. Methodology, 2(2), 57-67.
• Nunnally, J. C. (1978). Psychometric theory (2nd ed.). New York: McGraw-Hill.
• Van de Vijver, F. J. R., & Leung, K. (1997). Methods and data analysis for cross-cultural research. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
• Wells, A., & Davies, M. I. (1994). The Thought Control Questionnaire: A measure of strategy use and control efforts. Behaviour Research and Therapy, 32(8), 871-878.
• Yorulmaz, O., Gençöz, T. ve Woody, S. R. (2008). The Thought-Action Fusion Scale: Psychometric properties and factor structure in a Turkish sample. Behaviour Research and Therapy, 46(5), 629-638.

İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynak içerikte İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri’nin (İDYE) maddeleri (soru metinleri) sağlanmamıştır. Bu nedenle, maddeler bu bölümde listelenememektedir. Ölçek toplam 31 maddeden oluşmaktadır.