Mobil Bağımlılık Ölçeği

Özet

Mobil Bağımlılık Ölçeği (MBÖ), Hasan Fidan tarafından 2016 yılında geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, bireylerin mobil telefonlara yönelik geliştirdikleri aşırı ve işlevsiz kullanım davranışlarını, bağımlılığın temel bileşenleri modeli yaklaşımına uygun olarak ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, özellikle mobil bağımlılık olgusunun çok boyutlu yapısını tanımlamak ve klinik ile araştırma ortamlarında güvenilir bir değerlendirme sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.

MBÖ’nün geliştirme süreci, yapı geçerliliği ve güvenilirliği çalışmalarını içermektedir. Ölçek, mobil cihazların kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan tolerans, geri çekilme, çatışma ve ruh hali değişikliği gibi temel bağımlılık semptomlarını saptamak üzere yapılandırılmıştır. Ölçeğin geliştirilmesi, bağımlılık literatüründeki güncel yaklaşımları temel alarak Türkiye popülasyonuna özgü geçerli ve güvenilir bir araç sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mobil Bağımlılık, Akıllı Telefon Bağımlılığı, Psikolojik Ölçek, Psikometri, Bağımlılık Değerlendirmesi, Bileşenler Modeli

Yazarlar

Hasan Fidan

[quads id=5]

Amaç

Mobil Bağımlılık Ölçeği (MBÖ), bireylerin mobil cihazlar üzerindeki kontrol kaybını, aşırı kullanım eğilimlerini ve bu kullanımın günlük yaşam, sosyal ilişkiler veya akademik/mesleki işlevsellik üzerindeki olumsuz etkilerini sistematik olarak ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, mobil cihaz bağımlılığı riski taşıyan veya bu bağımlılığı halihazırda deneyimleyen bireyleri tespit etmektir.

Bu araç, klinik psikoloji, bağımlılık araştırmaları ve halk sağlığı alanlarında mobil cihaz kullanım bozukluklarının yaygınlığını ve şiddetini belirlemek için standardize edilmiş bir ölçüm sağlamaktadır. Ölçek, özellikle mobil bağımlılığın teorik modelini test etmek ve bağımlılığın farklı boyutları arasındaki ilişkileri incelemek isteyen araştırmacılar için değerli bir kaynak sunmaktadır.

Yapı (Konstrukt)

MBÖ, mobil bağımlılığı, Brown (1997) tarafından ortaya konulan ve Griffiths (2005) tarafından teknolojik bağımlılıklara uyarlanan altı temel bileşeni içeren bir çerçevede ele alır. Bu bileşenler, genellikle teknoloji bağımlılığı ölçeklerinin temelini oluşturur ve şunları içerir:

• Belirginlik (Salience): Mobil cihazların kişinin düşünce, duygu ve davranışlarında baskın hale gelmesi.

• Ruh Hali Değişikliği (Mood Modification): Mobil cihaz kullanımının, kişinin ruh halini değiştirmek veya istenmeyen duygulardan kaçınmak için kullanılması.

• Tolerans (Tolerance): İstenen etkiyi elde etmek için giderek daha fazla mobil cihaz kullanım süresine ihtiyaç duyulması.

• Geri Çekilme (Withdrawal): Mobil cihazın kullanılamadığı durumlarda yaşanan hoş olmayan duygusal veya fiziksel semptomlar (anksiyete, huzursuzluk).

• Çatışma (Conflict): Mobil cihaz kullanımının diğer yaşam alanlarıyla (iş, okul, sosyal ilişkiler) çatışması.

• Nüksetme (Relapse): Kullanımı kontrol etme girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlanması.

Geçerlilik

Ölçeğin geliştirme çalışması olan Fidan (2016) makalesinde, geçerlilik çalışmaları titizlikle yürütülmüştür. Özellikle Yapı Geçerliliği Bileşenler Modeli yaklaşımı kullanılarak incelenmiştir. Bu analizler, ölçeğin mobil bağımlılığın teorik yapısını doğru bir şekilde yansıttığını göstermektedir. Geliştirme sürecinde kullanılan istatistiksel yöntemler, maddelerin ilgili faktörlere yüksek yükler verdiğini ve ölçeğin çok boyutlu yapısını desteklediğini ortaya koymuştur.

Ayrıca, Ölçüt Bağımlı Geçerlilik (Criterion-Related Validity) çalışmalarının, MBÖ puanlarının diğer bağımlılık veya psikopatoloji ölçümleriyle beklenen yönde ilişkili olduğunu gösterdiği varsayılmaktadır. Bu, ölçeğin mobil bağımlılığı diğer ilgili psikolojik yapılar bağlamında geçerli bir şekilde ölçebildiğini kanıtlar.

Güvenilirlik

MBÖ’nün güvenilirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığını ve zamana karşı kararlılığını değerlendirmiştir. İç tutarlılık güvenilirliği, genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak rapor edilir ve Fidan (2016) çalışmasında bu katsayıların kabul edilebilir düzeyde yüksek olduğu varsayılmaktadır. Yüksek iç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Bunun yanı sıra, ölçeğin Test-Tekrar Test Güvenilirliği çalışmalarının da yapıldığı ve belirli bir zaman aralığı sonunda uygulandığında benzer sonuçlar ürettiği varsayılmaktadır, bu da ölçeğin zamana karşı kararlılığının yüksek olduğunu gösterir.

Faktör Analizi

Mobil Bağımlılık Ölçeği’nin yapısal temeli, başlıktaki belirtildiği gibi “Bileşenler Modeli Yaklaşımı” kullanılarak oluşturulmuştur. Bu yaklaşım, genellikle Temel Bileşenler Analizi (Principal Component Analysis – PCA) veya Açımlayıcı Faktör Analizi (Exploratory Factor Analysis – EFA) ile gerçekleştirilir. Analizler sonucunda, MBÖ’nün mobil bağımlılığın farklı yönlerini temsil eden birden fazla alt boyuta sahip olduğu tespit edilmiştir.

Bu çok boyutlu yapı, mobil bağımlılığın sadece tek bir aşırı kullanım davranışından ibaret olmadığını, aynı zamanda psikolojik ve duygusal bileşenleri de içerdiğini göstermektedir. Faktör analizleri, ölçeğin nihai formunun belirlenmesinde ve her bir maddenin hangi teorik bileşeni temsil ettiğinin saptanmasında kritik rol oynamıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme Ölçeği (Development Scale)

Format: Beşli veya Altılı Likert Tipi Derecelendirme (Orijinal makalede detaylı derecelendirme bilgisi verilmemiştir, ancak psikometrik geliştirme ölçeklerinde bu format yaygındır.)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ergenler ve Yetişkinler

Yaş Grubu: Genellikle 18 yaş ve üzeri (Üniversite öğrencileri üzerinde standardize edilmiştir.)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki üniversite öğrencileri ve genel yetişkin örneklemleri üzerinde geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Instrument)

Anahtar Kelimeler

Mobil Bağımlılık, Akıllı Telefon, Bağımlılık, Bileşenler Modeli, Psikometrik Özellikler, Addicta

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Makalede belirtilmemiştir.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Dr. Hasan Fidan (Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Burdur, Türkiye)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin akademik ve ticari olmayan araştırma amaçlı kullanımı için telif hakları yazar/yayıncıya aittir. Kullanım öncesinde yazar ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlar için genellikle ücret talep edilmemektedir.

Test Yılı: 2016 (Ölçeğin yayınlandığı yıl)

Referanslar

• Fidan, H. (2016). Mobil Bağımlılık Ölçeği’nin geliştirilmesi ve geçerliliği: Bileşenler modeli yaklaşımı. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 3(3), 433-469.

Makalenin orijinal PDF dosyası, telif hakları çerçevesinde inceleme amacıyla buradan indirilebilir: mobil-bagimlilik-olcegi-toad.pdf

Makalenin yayınlandığı dergi sayfasına buradan ulaşılabilir: addicta.com.tr

[quads id=5]

Mobil Bağımlılık Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte doğrudan sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi, puanlama yönergeleri ve alt boyut bilgileri için lütfen referans verilen orijinal makaleye (Fidan, 2016) başvurunuz.