Manevi Üst Biliş Ölçeği

Özet

Manevi Üst Biliş Ölçeği (MÜBÖ), Duruk, Fırat ve Akgün (2020) tarafından geliştirilen ve orijinal bir ölçeğin Türkçe kültürüne uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması ile Türkçeye kazandırılan psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, bireylerin kendi ahlaki düşünce süreçleri, yargıları ve kararları hakkındaki farkındalıklarını ve bu süreçleri düzenleme yeteneklerini, yani üst bilişsel kapasitelerini manevi bağlamda ölçmeyi amaçlamaktadır. Manevi üst biliş, sadece ahlaki ilkeleri bilmeyi değil, aynı zamanda bu ilkelerin kişinin kendi davranışlarına ve etik ikilemleri çözme biçimine nasıl rehberlik ettiğini izleme ve değerlendirme becerisini de kapsar.

Ölçeğin temel amacı, bireylerin manevi alandaki bilişsel ve düzenleyici mekanizmalarını değerlendirerek, ahlaki gelişim ve manevi olgunluk düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemeye yönelik araştırmalara sağlam bir araç sunmaktır. 2020 yılında yayımlanan bu çalışma, Türk kültüründeki bireylerin manevi alandaki öz-düzenleme yeteneklerini ölçmek için kritik bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Manevi Üst Biliş, Üst Biliş, Ahlak Psikolojisi, Ölçek Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik, Faktör Analizi, Türk Psikolojisi.

Yazarlar

Uğur Duruk, Esra Açıkgül Fırat, Adem Akgün.

Amaç

Manevi Üst Biliş Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin manevi ve ahlaki alanlardaki düşünce süreçleri hakkındaki farkındalıklarını ve bu süreçleri yönetme becerilerini sistematik bir şekilde ölçmektir. Ölçek, orijinal haliyle geliştirilmiş olan bir manevi üst biliş yapısının Türk kültürüne özgü dilsel ve kültürel bağlamda geçerliliğini ve güvenirliğini test etmek üzere uyarlanmıştır.

Bu uyarlama çalışması, manevi üst bilişin psikolojik ve eğitimsel araştırmalarda kullanılabilirliğini artırmayı hedeflemiştir. Özellikle eğitim bilimleri ve din psikolojisi alanlarında, bireylerin ahlaki muhakeme yeteneklerini ve manevi değerlere ilişkin öz-yönetim kapasitelerini ölçmek için standart, güvenilir ve geçerli bir araca duyulan ihtiyacı karşılamak üzere tasarlanmıştır. Ölçek, bu yapının kültürel olarak hassas bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanır.

Yapı

Ölçek, literatürde “Moral Metacognition” olarak adlandırılan ve Türkçe literatüre “Manevi Üst Biliş” olarak çevrilen psikolojik yapıyı ölçmektedir. Üst biliş (metacognition), kişinin kendi bilişsel süreçleri hakkındaki bilgisi ve bu süreçleri kontrol etme yeteneği olarak tanımlanır. Manevi üst biliş ise bu tanımı, bireyin ahlaki ve manevi alanlardaki bilişsel faaliyetlerine uygular. Bu yapı genellikle iki ana bileşenden oluşur:

• Manevi Üst Bilişsel Bilgi (Knowledge of Moral Metacognition): Bireyin ahlaki görevler, stratejiler ve kendi manevi kapasiteleri hakkındaki statik bilgisi (Örn: “Hangi ahlaki kuralı ne zaman uygulamalıyım?”).
• Manevi Üst Bilişsel Düzenleme (Regulation of Moral Metacognition): Bireyin ahlaki bir ikilemle karşılaştığında kullandığı dinamik süreçler; planlama, izleme, değerlendirme ve ahlaki davranışları düzeltme. Bu düzenleme mekanizmaları, kişinin manevi gelişim düzeyinin bir göstergesi olarak kabul edilir.

Ölçek, bireyin kendi manevi düşüncelerinin doğruluğunu, tutarlılığını ve etkinliğini sorgulama kapasitesini derinlemesine inceleyerek, sadece ne düşündüğünü değil, nasıl düşündüğünü de mercek altına alır. Bu bağlamda, manevi üst biliş, ahlaki olgunluğun ve etik karar verme yeteneğinin merkezi bir bileşenidir.

Geçerlik

Manevi Üst Biliş Ölçeği’nin (MÜBÖ) Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal geçerlik kanıtları çeşitli istatistiksel yöntemlerle incelenmiştir. Uyarlama çalışmalarında geçerlik, ölçeğin gerçekten manevi üst biliş yapısını ölçtüğünü göstermeyi amaçlar.

Yapı geçerliğini sağlamak amacıyla genellikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılır. Bu analizler, ölçeğin maddelerinin teorik olarak beklendiği gibi belirli faktörler altında toplandığını teyit eder. Duruk ve arkadaşları (2020), ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde de korunduğunu göstermek için DFA tekniklerini kullanmışlardır. Ayrıca, yakınsak ve ıraksak geçerlik çalışmaları kapsamında, MÜBÖ puanlarının teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer ahlaki ve bilişsel ölçeklerle (örneğin, genel üst biliş ölçekleri veya ahlaki muhakeme testleri) korelasyonları incelenmiştir. Bu bulgular, ölçeğin ölçmeyi hedeflediği yapıyı başarıyla ölçtüğüne dair güçlü kanıtlar sunmaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, ölçüm sonuçlarının zaman içinde ve farklı durumlarda tutarlı ve kararlı olduğunu göstermeyi hedefler. MÜBÖ’nün güvenirlik analizlerinde, iç tutarlılık katsayısı (Cronbach’s Alpha) temel gösterge olarak kullanılmıştır. Yüksek bir Cronbach’s Alpha değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Uyarlama çalışmasında elde edilen güvenirlik katsayıları, ölçeğin alt boyutları ve toplam puanı için kabul edilebilir düzeyde veya üstünde bir iç tutarlılığa sahip olduğunu ortaya koymuştur. Güvenirlik çalışmalarında ayrıca, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik yöntemleri de uygulanmış olabilir. Bu prosedürler, ölçümün hatasızlık derecesini belirleyerek, ölçeğin psikometrik kalitesini desteklemektedir.

Faktör Analizi

Manevi Üst Biliş Ölçeği’nin yapısal geçerliğini incelemek üzere gerçekleştirilen Faktör Analizi, ölçeğin çok boyutlu yapısını ortaya çıkarmıştır. Uyarlama çalışması, genellikle orijinal ölçeğin faktör yapısını doğrulamayı amaçladığından, araştırmacılar tarafından Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) tercih edilmiştir.

DFA sonuçları, ölçek maddelerinin hangi alt boyutlara ayrıldığını ve bu boyutların manevi üst bilişin teorik bileşenleriyle ne kadar uyumlu olduğunu göstermiştir. Ölçeğin faktör yapısının, Türk örnekleminde de iyi bir uyum sergilediği ve model uyum indekslerinin (örneğin, CFI, TLI, RMSEA) kabul edilebilir sınırlar içinde olduğu rapor edilmiştir. Bu analizler, ölçeğin manevi üst bilişin farklı yönlerini (bilgi ve düzenleme) ayrı ayrı ve geçerli bir şekilde ölçebildiğini kanıtlamaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama ve Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Format: Genellikle 4’lü veya 5’li Likert tipi derecelendirme formatı kullanılmıştır (Kesinlikle Katılıyorum’dan Kesinlikle Katılmıyorum’a).

Mevcut Diller: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Üniversite öğrencileri ve yetişkinler.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması genellikle farklı üniversitelerin lisans ve lisansüstü öğrencileri üzerinde gerçekleştirilmiştir. Popülasyon detayları makalenin metodoloji kısmında ayrıntılı olarak belirtilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, katılımcıların manevi ve ahlaki ikilemlerle ilgili kendi düşünce ve düzenleme süreçlerine ne ölçüde katıldıklarını değerlendiren maddelerden oluşur. Uygulama bireysel veya grup halinde yapılabilir.

Anahtar Kelimeler

Ahlaki Muhakeme, Öz-Düzenleme, Psikometri, Yapısal Eşitlik Modellemesi, Cronbach Alfa, Ölçek Geliştirme, Maneviyat.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: ORCID bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: Esra Açıkgül Fırat: [email protected]

Yazışma Adresi: Esra Açıkgül Fırat, Adıyaman Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Adıyaman, Türkiye.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Manevi Üst Biliş Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışması 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için genellikle yazarların izni gerekmektedir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için yazarla iletişime geçilmesi tavsiye edilmektedir.

Ölçeğin yayımlandığı akademik makale, açık erişimli bir dergide (International Online Journal of Educational Sciences) yayımlanmıştır, bu da akademik araştırmacılar için erişimi kolaylaştırmaktadır.

Kaynaklar

Duruk, U., Firat, E. A., & Akgun, A. (2020). Turkish Moral Metacognition Scale (TMMS): The study of adaptation, validation and reliability, International Online Journal of Educational Sciences, 12(3), 153-163. DOI: https://doi.org/10.15345/iojes.2020.03.012

Makalenin tam metnine aşağıdaki linkten erişilebilir: iojes.net

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: manevi-ust-bilis-olcegi-toad.pdf

Manevi Üst Biliş Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte yer almadığı için bu bölümde sunulamamaktadır. Ölçek maddelerine ulaşmak için yukarıda belirtilen akademik makalenin tam metnine başvurulması gerekmektedir.