MammograFİ Özyeterlilik Ölçeği

Özet

Mammografi Özyeterlilik Ölçeği (MÖYÖ), kadınların mamografi tarama davranışlarını düzenli olarak gerçekleştirme yeteneklerine duydukları inancı ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu ve psikometrik testleri Selda Seçginli tarafından 2012 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, bireyin kanser taraması gibi zorlayıcı sağlık davranışlarını uygulama konusundaki algılanan yeterliliğini değerlendirerek, sağlık eğitimleri ve müdahale programlarının etkinliğini artırmayı hedeflemektedir. Türkçe versiyonu, Türkiye’deki kadın popülasyonunda özyeterlilik düzeylerini belirlemede önemli bir rol oynamaktadır.

Bu uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin yapısal geçerliliğini ve iç tutarlılığını Türk kültürü ve diline uygun olarak yeniden incelemiştir. Ölçek, sağlık psikolojisi ve hemşirelik alanlarında, özellikle meme kanseri erken teşhis stratejilerine katılımı teşvik eden araştırmalarda kritik bir ölçüm aracı olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Özyeterlilik, Mamografi, Meme Kanseri, Tarama Davranışı, Psikometrik Test, Türk Adaptasyonu, Kanser Hemşireliği.

Yazarlar

Selda Seçginli

Amaç

Mammografi Özyeterlilik Ölçeği’nin temel amacı, kadınların rutin mamografi taramalarına katılma ve bu taramaları düzenli olarak sürdürme yeteneklerine dair inançlarını nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, Bilişsel Sosyal Kuram çerçevesinde, bireylerin zorluklarla başa çıkma ve gerekli eylemleri gerçekleştirme konusundaki algılanan özyeterlilik düzeylerini saptar.

Ölçek, sağlık profesyonellerine, düşük özyeterlilik düzeyine sahip risk gruplarını belirlemede yardımcı olur. Bu sayede, kişiselleştirilmiş müdahaleler geliştirilebilir ve kadınların sağlık taramalarına katılım oranları artırılabilir. Türkçeye uyarlama çalışması (2012), ölçeğin Türkiye’deki kadın popülasyonu için kültürel ve dilsel uygunluğunu ve ölçüm özelliklerinin güvenilirliğini sağlamayı amaçlamıştır.

Yapı

Ölçek, Albert Bandura’nın özyeterlilik teorisine dayanmaktadır. Özyeterlilik, bir bireyin belirli bir sonucu elde etmek için gerekli eylemleri başarılı bir şekilde gerçekleştirebileceğine dair inancıdır. Mammografi bağlamında, bu yapı genellikle iki ana bileşene odaklanır:

• Performans Yeterliliği: Kadınların randevu alma, tarama merkezine gitme ve prosedürü fiziksel olarak tamamlama gibi eylemleri gerçekleştirme konusundaki güvenleri.
• Engel Yeterliliği: Tarama sürecinde karşılaşılabilecek potansiyel engellerin (zaman kısıtlamaları, ağrı korkusu, maliyet, unutkanlık) üstesinden gelme konusundaki güvenleri.

Ölçek maddeleri, bu inanç düzeylerini farklı senaryolar üzerinden değerlendirerek, bireyin mammografi taramasına yönelik motivasyonunu ve bağlılığını yansıtan kapsamlı bir skor sunar.

Geçerlik

Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, Seçginli’nin (2012) psikometrik test çalışması, ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerli olduğunu göstermeyi amaçlamıştır. Geçerlik çalışmaları genellikle şunları içerir:

• Kapsam Geçerliği: Maddelerin, ölçülmek istenen özyeterlilik yapısını tam olarak temsil edip etmediğinin uzman görüşleriyle incelenmesi.
• Yapı Geçerliği: Faktör analizi yoluyla ölçeğin teorik yapısının (boyutlarının) doğrulanması ve ölçeğin diğer teorik olarak ilişkili yapılarla (örneğin, sağlık inançları veya meme kanseri korkusu) beklenen yönde ilişki kurup kurmadığının (uyum geçerliği) incelenmesi.

2012 çalışmasının, mamografi katılımı ile yüksek özyeterlilik skorları arasında pozitif bir ilişki olduğunu doğrulayarak yapı geçerliğini desteklediği varsayılmaktadır.

Güvenirlik

Kaynakta spesifik güvenirlik katsayıları belirtilmemiştir. Ancak, psikometrik adaptasyon çalışması, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmiş olmalıdır. Güvenirlik analizleri tipik olarak şunları içerir:

• İç Tutarlılık: Ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach Alfa katsayısının hesaplanması. Yüksek bir Alfa değeri (genellikle 0.70 ve üzeri), ölçeğin güvenilirliğini işaret eder.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında aynı sonuçları verme kararlılığının incelenmesi. Bu, özellikle sağlık davranışları gibi nispeten stabil yapıları ölçen araçlar için önemlidir.

Seçginli (2012) çalışmasında, Mammografi Özyeterlilik Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu bildirilmiştir.

Faktör Analizi

Mammografi Özyeterlilik Ölçeği’nin Türkçe adaptasyonunda (Secginli, 2012), ölçeğin boyut yapısını doğrulamak amacıyla faktör analizi kullanılmıştır. Bu analiz, orijinal ölçeğin yapısal bütünlüğünün Türk popülasyonunda da korunduğunu göstermeyi amaçlar.

Tipik olarak, meme kanseri tarama davranışları konusundaki özyeterliliği ölçen bu tür ölçekler, iki veya üç faktörlü bir yapı sergileyebilir (örneğin, randevu alma yeterliliği, engellerle başa çıkma yeterliliği). Faktör analizi sonuçları, Türk kadınları arasında mammografi davranışına yönelik algılanan yeterliliklerin hangi bileşenler etrafında toplandığını ortaya koyarak, ölçeğin yapısal geçerliliğini güçlendirmiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Mevcut Diller: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Uyarlama)

Popülasyon Grubu: Kadınlar

Yaş Grubu: Mamografi taraması için uygun yaş aralığındaki yetişkin kadınlar (genellikle 40 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan, meme kanseri taraması gerekliliği olan veya tarama programlarına katılan kadınlar.

Test Metodolojisi: Uygulama genellikle kağıt-kalem veya dijital anket formatında olup, katılımcıların her maddeye belirli bir derecelendirme ölçeği üzerinde yanıt vermesi beklenir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Davranışı, Tarama Katılımı, Kanser Önleme, Meme Kanseri Tarama, Bandura, Mamografi, Hemşirelik Araştırması.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için yazarın iznine başvurulması önerilir. Sorumlu yazar ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Test Yılı (Adaptasyon): 2012

Test Yılı (Orijinal): Orijinal ölçeğin geliştirme yılı, uyarlama çalışmasında belirtilen referanstan daha önceki bir tarihe dayanmaktadır.

Kaynaklar

Secginli, S. (2012). Mammography Self-Efficacy Scale and Breast Cancer Fear Scale: psychometric testing of the Turkish versions. Cancer nursing, 35(5), 365-373. DOI: 10.1097/NCC.0b013e3182331a9a

Sorumlu Yazar İletişim: [email protected]

Bu çalışmanın orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: mammography-self-efficacy-scale-and-breast-cancer-fear-scale-psychometric-testing-of-the-turkish.pdf

MammograFİ Özyeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam metnine ulaşmak için ilgili referans yayına başvurulması gerekmektedir (Secginli, 2012).