Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeği

Özet

Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeği, bireylerin dinleme ve izleme eylemlerini gerçekleştirirken bilgiyi eleştirel bir yaklaşımla değerlendirme, analiz etme ve sorgulama becerilerine yönelik algıladıkları özyeterlilik düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, Cafer Çarkıt ve Kürşad Altun tarafından 2020 yılında yürütülen kapsamlı bir geçerlik ve güvenilirlik çalışması sonucunda psikometrik özellikler kazanmıştır. Yapılan analizler neticesinde ölçeğin üç faktörlü bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir.

Bu araç, bireylerin akademik ve sosyal bağlamlarda karşılaştıkları mesajları ve içerikleri ne derece etkili bir şekilde kritik edebileceklerine dair inançlarını saptamada önemli bir rol oynamaktadır. Ölçek, 30 maddeden oluşmakta ve 5’li Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel dinleme, özyeterlilik, psikometrik, Likert ölçeği, faktör analizi, güvenilirlik, eleştirel düşünme.

Yazarlar

Cafer Çarkıt, Kürşad Altun

Amaç

Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin farklı ortamlarda (medya, ders, sosyal etkileşimler) karşılaştıkları sözlü veya görsel mesajları eleştirel bir süzgeçten geçirme kapasitelerine dair sahip oldukları öznel yeterlik algısını nicel olarak belirlemektir. Bu, bireylerin bilgiyi pasif alıcılar olmaktan çıkarıp, aktif değerlendiriciler olarak konumlandırmalarına yardımcı olan inançlarını ölçer.

Ölçek, özellikle eğitim bilimleri ve iletişim alanlarında, öğrencilerin eleştirel okuryazarlık becerilerini destekleyen öznel inançlarını değerlendirmek için tasarlanmıştır. Bu sayede, eleştirel düşünme eğitimlerinin etkinliği ve bireysel yeterlik algıları arasındaki ilişki incelenebilir.

Yapı

Ölçek, özyeterlilik kavramını eleştirel dinleme ve izleme bağlamında ölçer. Yapısal olarak üç ana faktörden (alt boyuttan) oluşmaktadır. Bu faktörler, bireyin eleştirel yeterlik algısının farklı boyutlarını temsil eder:

• Kişisel Yeterlik: Bireyin kendi içsel becerilerine ve yeteneklerine duyduğu güveni ifade eder (19 madde).
• Sosyal Yeterlik: Bireyin sosyal çevrelerde veya grup içinde eleştirel dinleme/izleme becerilerini kullanma kapasitesine olan inancını kapsar (7 madde).
• Engeller: Eleştirel dinleme veya izleme eylemini gerçekleştirmeyi zorlaştıran dışsal veya içsel faktörlerle başa çıkma kapasitesine dair inançları ölçer (4 madde).

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliğini saptamak amacıyla açımlayıcı faktör analizi (AFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olarak üç faktörlü bir yapı sergilediğini doğrulamıştır. Bu üç faktör, ölçekteki maddelerin varyansını anlamlı bir düzeyde açıklamaktadır.

Yapılan analiz neticesinde, ölçeğin üç faktörlü yapısının toplam varyansın %41,71’ini açıkladığı rapor edilmiştir. Bu oran, ölçeğin yapısal olarak güçlü ve ölçülmek istenen psikolojik yapıyı yeterli düzeyde temsil ettiğini göstermektedir.

Güvenilirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliğini belirlemek için yaygın olarak kullanılan Cronbach Alfa (α) ve daha gelişmiş bir yöntem olan tabakalı alfa (α) katsayıları hesaplanmıştır. İç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Güvenilirlik çalışması sonucunda, ölçeğin genelinde hesaplanan tabakalı alfa katsayısı 0,88 olarak bulunmuştur. Psikometrik standartlara göre 0,70 üzerindeki değerler kabul edilebilirken, 0,88 değeri ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir ve tutarlı bir ölçüm aracı olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeği, açımlayıcı faktör analizi sonucunda üç ana faktöre ayrılmıştır. Bu faktörler, ölçeğin 30 maddesini organize etmektedir. Maddelerin faktörlere dağılımı aşağıdaki gibidir:

• Kişisel Yeterlik: 19 madde
• Sosyal Yeterlik: 7 madde
• Engeller: 4 madde

Bu faktör dağılımı, bireysel yeterlik algısının, sosyal bağlamdaki yeterlik algısından ve engel algısından sayıca daha fazla madde ile ölçüldüğünü göstermektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek)

Format: 5’li Likert tipi Derecelendirme

Derecelendirme Aralığı: 1= Kesinlikle Katılmıyorum; 6= Tamamen Katılıyorum (Not: Orijinal kaynakta ‘5’li Likert’ belirtilmesine rağmen, aralık 1’den 6’ya kadar altı seçeneği kapsamaktadır.)

Mevcut Dil: Türkçe

Hedef Kitle: Akademik çalışmalar ve sosyal iletişim süreçlerinde eleştirel becerilere sahip olması beklenen bireyler.

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle yükseköğretim öğrencileri veya yetişkinler)

Test Metodolojisi: Öz Bildirim (Self-Report) Envanteri

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2020

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için yazar veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilmektedir. Sorumlu yazarın iletişim bilgileri aşağıda sunulmuştur.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Cafer ÇARKIT

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiş

İletişim Adresi: [email protected]

Kurum E-posta Adresleri: Belirtilmemiş

Kaynaklar

Ölçeğin geliştirilme ve psikometrik özelliklerinin raporlandığı orijinal akademik yayın şöyledir:

Çarkıt, C. & Altun, K. (2020). Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenilirlik Çalışması. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(3), 711-717.

DOI Bağlantısı: http://dx.doi.org/10.18506/anemon.616010

Makalenin tam metnine Dergipark üzerinden ulaşılabilir: dergipark.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada mevcuttur: elestirel-dinlemeizleme-ozyeterlilik-olcegi-toad.pdf

Eleştirel Dinleme/İzleme Özyeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri orijinal kaynakta açıkça listelenmemiştir; ancak faktörlere göre madde dağılımı aşağıdaki gibidir:

• Kişisel Yeterlik: 19 madde
• Sosyal Yeterlik: 7 madde
• Engeller: 4 madde
• Toplam Madde Sayısı: 30 madde