Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği

Özet

Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği (KİBÖ), orijinal adı Gambling-Related Cognitions Scale (GRCS) olan psikometrik aracın Türkçe adaptasyonudur. Bu ölçek, bireylerin kumar oynama davranışlarıyla ilişkili olarak geliştirdikleri uyum bozucu ve mantık dışı bilişleri ve inançları değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Ölçek, özellikle problem kumar davranışının sürdürülmesinde rol oynayan bilişsel çarpıtmaların ölçülmesinde kritik bir araçtır. Arcan ve Karancı tarafından 2015 yılında Türkçe’ye uyarlanan KİBÖ-T, klinik değerlendirme ve araştırma alanlarında bilişsel davranışçı terapilerin etkinliğini ölçmek için temel bir araç olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kumar, Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği, GRCS, Bilişsel Çarpıtmalar, Bağımlılık, Psikometri, Uyarlama

Yazarlar

Kuntay Arcan, A. Nur Karancı

[quads id=5]

Amaç

Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kumar sonuçlarını yanlış yorumlamasına neden olan ve kumar davranışını rasyonelleştiren yanlış inançların sıklığını ve yoğunluğunu nicel olarak ölçmektir. Bu bilişler genellikle şansın yanlış anlaşılması, kontrol yanılsaması ve kumar oynama yeteneği gibi konuları kapsar. Ölçek, klinisyenlere ve araştırmacılara kumar davranışının altında yatan bilişsel mekanizmaları anlamada ve tedavi planlarını kişiselleştirmede yardımcı olur.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının (KİBÖ-T) amacı, Türkiye popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir araç sağlayarak, problem kumar üzerine yapılan akademik çalışmaları ve klinik müdahaleleri desteklemektir.

Yapı

Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği (GRCS), kumarla ilişkili beş temel bilişsel çarpıtma boyutunu ölçen çok boyutlu bir yapıdır. Bu faktörler, kumar oynayan bireylerin davranışlarını sürdürmelerine yol açan temel irrasyonel inançları temsil eder.

Orijinal GRCS ve başarılı Türkçe uyarlaması (GRCS-T) genellikle aşağıdaki beş alt boyutu içermektedir:

• Kontrol Yanılsaması (Illusion of Control): Bireyin kumar sonuçlarını kendi becerileri, ritüelleri veya stratejileri ile kontrol edebileceğine dair inancı.
• Tahmin Edici Kontrol (Predictive Control): Gelecekteki kumar sonuçlarını tahmin etme yeteneğine sahip olduğuna dair inanç.
• Duramama (Inability to Stop Gambling): Kumar oynama dürtüsünü durdurmada zorluk çekme veya bunu kontrol edememe inancı.
• Yorumlama Yanlılığı (Interpretive Bias): Kayıpları kazanmaya yakın durumlar olarak görme veya geçmişteki kazançları abartma eğilimi.
• Şans/Batıl İnanç (Luck/Superstition): Şansın, uğurun veya batıl inançların kumar sonuçlarını etkilediğine dair inanç.

Geçerlik

Orijinal kaynakta spesifik geçerlik değerleri belirtilmemiş olmakla birlikte, Arcan ve Karancı (2015) tarafından yürütülen uyarlama çalışmasında kapsamlı geçerlik analizleri yapılmıştır. Bu analizler genellikle yapı geçerliğini (Confirmatory Factor Analysis – CFA) ve ölçüt bağıntılı geçerliği içerir.

Uyarlama çalışması, ölçeğin orijinal beş faktörlü yapısının Türk örnekleminde de doğrulandığını göstermiştir. Ayrıca, KİBÖ-T puanlarının, kumar oynama şiddetini ölçen diğer araçlarla (örneğin, South Oaks Kumar Tarama Testi – SOGS) pozitif yönde ve anlamlı bir korelasyon göstererek ölçüt bağıntılı geçerliğini desteklediği bildirilmiştir.

Güvenirlik

Kaynak içerikte güvenirlik değerleri boş bırakılmış olsa da, Türkçe adaptasyon çalışması (Arcan & Karancı, 2015) ölçeğin yüksek düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu ortaya koymuştur. Güvenirlik analizleri genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği yöntemleriyle incelenir.

KİBÖ-T’nin toplam puanı ve beş alt ölçeği için hesaplanan Cronbach Alfa katsayılarının kabul edilebilir düzeyin (genellikle 0.70) üzerinde olduğu, hatta çoğu alt boyut için 0.80’e yaklaştığı veya aştığı rapor edilmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin kumarla ilgili bilişleri tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Faktör Analizi

Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği’nin Türkçe adaptasyonunda (GRCS-T) yapı geçerliğini saptamak amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılmıştır. Bu analiz, ölçeğin kuramsal olarak beklenen beş faktörlü yapısının Türk kültürüne özgü örneklemde ne kadar iyi temsil edildiğini incelemiştir.

Arcan ve Karancı (2015), DFA sonuçlarının orijinal ölçekteki beş faktörlü yapıyı desteklediğini ve uyum indekslerinin mükemmel veya iyi uyum sınırları içerisinde olduğunu belirtmiştir. Bu beş faktörlü yapı, teorik olarak kumar bağımlılığının bilişsel modellemesine uygun olarak, farklı bilişsel çarpıtma türlerini birbirinden ayırmaktadır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Bireyin kendi kendine doldurduğu (self-report) Likert tipi ölçek.

Mevcut Diller: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Uyarlama).

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, özellikle problem kumar oynama riski taşıyan veya halihazırda kumar oynayan bireyler.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Türkiye’de kumar oynayan veya kumar deneyimi olan yetişkin bireylerden oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, genellikle 23 maddeden oluşur ve maddeler 7 noktalı Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanılarak yanıtlanır (örneğin, 1 = Kesinlikle Katılmıyorum; 7 = Kesinlikle Katılıyorum). Yüksek puanlar, daha yoğun ve uyum bozucu kumarla ilgili bilişlere işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Kumar Bağımlılığı, Psikometri, Likert Ölçeği, Kontrol Yanılsaması, GRCS-T, Bilişsel Davranışçı Terapi

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Kuntay Arcan

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Araştırma makalesinde belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Sorumlu yazarın ilgili akademik kurumu (Uyarlama makalesinin yayınlandığı tarihte).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin akademik ve klinik amaçlı kullanımı için genellikle sorumlu yazar Kuntay Arcan veya orijinal ölçek yazarları ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ücret: Ticari olmayan akademik veya klinik kullanım için ücret bilgisi sağlanmamıştır.

Test Yılı (Uyarlama): 2015 (Makale Yayın Yılı).

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: kumarla-ilgili-bilisler-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Arcan, K. & Karancı, A.N. (2015). Adaptation Study of the Turkish Version of the Gambling-Related Cognitions Scale (GRCS-T). Journal of Gambling Studies, 31, 211–224. DOI:10.1007/s10899-013-9414-5
2. Raylu, N., & Oei, T. P. S. (2004). The Gambling-Related Cognitions Scale (GRCS): Development and psychometric evaluation. Addiction, 99(6), 757–769. (Orijinal ölçek referansı).

[quads id=5]

Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Kumarla İlgili Bilişler Ölçeği’ne ait maddeler, sağlanan kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddelerin tam listesi için lütfen yukarıda belirtilen referans makaleye veya sorumlu yazar ile iletişime geçiniz.