Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği

Özet

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği’nin Türkçe versiyonu (GRCS-T), bireylerin kumar oynama davranışlarıyla ilişkili olarak geliştirdikleri rasyonel olmayan inançları ve bilişsel çarpıtmaları ölçmek amacıyla uyarlama çalışması sonucunda geliştirilmiştir. Ölçek, Raylu ve Oei (2004a) tarafından orijinal olarak tasarlanan Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği’nin (GRCS) kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlamayı hedeflemiştir. GRCS-T, kumarla ilişkili bilişlerin yoğunluğunu ve sıklığını değerlendirerek, bu bilişlerin problematik kumar davranışının sürdürülmesindeki rolünü anlamak için kritik bir araç sunar. Bu araç, klinik ve araştırma ortamlarında, özellikle bilişsel davranışçı terapiler bağlamında, bilişsel müdahale alanlarını belirlemek için önemlidir.

Anahtar Kelimeler

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği, GRCS-T, Kognitif Çarpıtmalar, Kumar Bağımlılığı, Uyarlama, Bilişsel Değerlendirme, Psikometri, Kumar Tedavisi.

Yazarlar

Arcan, Kuntay; Karancı, A. Nur.

Amaç

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kumar faaliyetleri sırasında veya sonrasında sahip oldukları irrasyonel düşünce kalıplarını ve bilişsel çarpıtmaları sistematik olarak değerlendirmektir. Bu bilişler, genellikle kumarın sonuçlarını yanlış yorumlamaya, şans ve kontrol illüzyonlarına inanmaya ve kayıpları telafi etme dürtüsüne yol açar. Ölçek, bu bilişlerin şiddetini ve yaygınlığını ölçerek, kişinin kumar davranışının ciddiyetini ve potansiyel bağımlılık riskini belirlemeye yardımcı olur.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması (GRCS-T), Türk kültürüne özgü bağlamlarda kumarla ilişkili bilişlerin geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçülmesini sağlamayı amaçlamıştır. Bu uyarlama, klinik psikologlara ve araştırmacılara, kumar bozukluğu olan veya risk altında olan bireylerle çalışırken, bilişsel hedefleri netleştirmede standart bir değerlendirme aracı sunmaktadır.

Yapı

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği (GRCS-T), kumar davranışının temelinde yatan bilişsel mekanizmaları ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil eder. Orijinal GRCS, kumarla ilişkili beş temel bilişsel çarpıtma alanını ölçmek üzere tasarlanmıştır. Bu alt boyutlar genellikle şunları içerir:

• Tahmin Kontrolü: Bireyin kumar sonuçlarını tahmin edebileceğine veya etkileyebileceğine dair inancı.
• Kontrol İllüzyonu: Bireyin kumar sonuçları üzerinde kişisel bir kontrol gücüne sahip olduğuna dair yanlış inancı.
• Kişisel Şans/Kader: Bireyin diğer insanlara göre daha şanslı olduğuna veya özel bir kaderi olduğuna inanması.
• Kumarın Bilgi Kaynağı Olarak Kullanılması: Kumar bilgisinin veya deneyiminin gelecekteki sonuçları garanti edeceğine inanma.
• Kayıpları Telafi Etme: Kaybedilen parayı geri kazanma zorunluluğu veya ihtiyacı hissetme.

GRCS-T, bu bilişsel çarpıtmaların her birini 20 madde aracılığıyla değerlendirerek, kumar davranışının bilişsel sürdürülme döngüsünü ortaya koymaktadır. Ölçek, bu bilişsel yapıların hem toplam skorunu hem de alt boyut skorlarını sağlayarak detaylı bir profil çıkarılmasına olanak tanır.

Geçerlik

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasının (GRCS-T) geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçladığı yapıyı ne ölçüde doğru bir şekilde ölçtüğünü göstermek amacıyla yürütülmüştür. Raylu ve Oei’nin (2004a) orijinal skala çalışmasının ardından, Arcan ve Karancı (2015) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında hem eşzamanlı geçerlilik hem de kriterle ilişkili geçerlilik incelenmiştir.

Eşzamanlı geçerlilik, GRCS-T puanlarının, aynı anda ölçülen ve teorik olarak ilişkili olduğu bilinen diğer kumar veya psikopatoloji ölçütleriyle tutarlılığını değerlendirmiştir. Kriterle ilişkili geçerlilik ise, ölçeğin kumar davranışının ciddiyeti veya klinik tanılar gibi dış kriterleri ne kadar iyi öngörebildiğini veya ayırt edebildiğini incelemiştir. GRCS-T puanları, alt ölçekler ve tüm ölçek için ayrı ayrı ilgili maddelerin değerlerinin toplanmasıyla hesaplanmıştır, bu da yapısal geçerliliğin ve skorlama yönteminin tutarlılığını desteklemektedir. Bu analizler, GRCS-T’nin Türk popülasyonunda kumarla ilişkili bilişsel çarpıtmaları geçerli bir şekilde ölçebildiğini göstermiştir.

Güvenirlik

GRCS-T’nin güvenilirliği, ölçeğin zaman içinde veya farklı denek gruplarında tutarlı sonuçlar verip vermediğini değerlendirmek için incelenmiştir. Uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla yaygın olarak kullanılan istatistiksel yöntem olan Cronbach’ın Alfa Değeri hesaplanmıştır.

Yüksek Cronbach’ın alfa değerleri, ölçekteki 20 maddenin birbirleriyle tutarlı olduğunu ve aynı temel yapıyı (kumarla ilişkili bilişleri) ölçtüğünü göstermiştir. İç güvenilirlik analizleri, GRCS-T’nin hem toplam ölçek düzeyinde hem de beş alt boyutta yeterli düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu kanıtlamıştır. Bu durum, ölçeğin klinik değerlendirmelerde ve araştırmalarda stabil ve tutarlı ölçümler yapabileceğini ortaya koymaktadır.

Faktör Analizi

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği’nin faktör yapısı, ölçeğin teorik olarak öngörülen çok boyutlu yapısını ampirik olarak doğrulamak için kritik öneme sahiptir. Orijinal GRCS, beş faktörlü bir yapıya sahiptir. Türkçe uyarlama çalışmasında (Arcan & Karancı, 2015), ölçeğin Türk örnekleminde de bu beş faktörlü yapıyı koruyup korumadığı doğrulayıcı ve/veya keşfedici faktör analizleri kullanılarak incelenmiştir.

Faktör analizleri, maddelerin teorik olarak ait oldukları alt boyutlara yüklendiğini ve bu alt boyutların kumarla ilişkili bilişlerin farklı yönlerini bağımsız olarak temsil ettiğini göstermiştir. Bu sonuçlar, GRCS-T’nin hem yapısal geçerliliğini desteklemekte hem de klinik uygulamada alt boyut skorlarının anlamlı bir şekilde yorumlanabilmesine olanak sağlamaktadır. Faktör analizi sonuçları, Türk popülasyonunda kumarla ilgili bilişsel çarpıtmaların, orijinal ölçekte tanımlanan bilişsel alanlarla tutarlı bir şekilde organize olduğunu teyit etmiştir.

Ölçek Bilgileri

Test Tipi: Uyarlama (Orijinal: Gambling-Related Cognitions Scale – GRCS).

Format: Kendi kendine raporlama ölçeği. Toplam 20 madde içermektedir.

Dil Seçenekleri: Türkçe (GRCS-T), İngilizce (Orijinal GRCS).

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, özellikle kumar oynama davranışı sergileyen veya kumar bozukluğu riski taşıyan bireyler.

Yaş Grubu: 18 yaş ve üzeri yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Türkiye’deki üniversite öğrencileri ve/veya genel popülasyon içindeki kumar oynayan bireyler üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert Ölçeği kullanılarak derecelendirilmiştir. Derecelendirme formatı şöyledir: 1= Hiçbir zaman – 5= Her zaman. Puanlama, ilgili maddelerin değerlerinin toplanmasıyla yapılmakta olup, yüksek puanlar kumarla ilişkili bilişsel çarpıtmaların daha yoğun olduğunu göstermektedir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Sorumlu Yazar: Kuntay Arcan.

İletişim: [email protected].

Test Yılı (Uyarlama): 2015 (Makale yayın yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanım şartları ve izin gereklilikleri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir. Akademik kullanım için genellikle izin alınması gerekmektedir.

PDF Belgesi: Ölçeğin orijinal PDF belgesine buradan ulaşılabilir: kumara-iliskin-bilisler-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Arcan, K.,& Karancı, A.N. (2015). Adaptation study of the Turkish version of the Gambling-Related Cognitions Scale (GRCS-T). Journal of Gambling Studies, 31(1), 211-224. doi: 10.1007/s10899-013-9414-5.

Raylu, N., & Oei, T. P. S. (2004a). The Gambling-Related Cognitions Scale (GRCS): Development and psychometric properties. Journal of Gambling Studies, 20(2), 137-160.

Kumara İlişkin Bilişler Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin 20 maddesi bu kaynakta doğrudan listelenmemiştir. Maddeler, yukarıda belirtilen Arcan ve Karancı (2015) referans makalesinde veya sağlanan PDF dosyasında (kumara-iliskin-bilisler-olcegi-toad.pdf) bulunmaktadır. Maddeler, 5’li Likert Ölçeği formatında yanıtlanmak üzere tasarlanmıştır.