Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeği

Özet

Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeği (KMİSİÖ), bireylerin mesleki veya çevresel kurşun maruziyeti risklerine ve koruyucu davranışlara yönelik inançlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Ölçek, temelini Sağlık İnançları Modeli (SİM) teorik çerçevesinden almaktadır. Ölçek geliştirme çalışması Tuğba Palaz tarafından 2013 yılında bir yüksek lisans tezi olarak tamamlanmıştır. Toplam 33 maddeden oluşan bu araç, SİM’in altı temel boyutunu yansıtan altı faktörlü bir yapıya sahiptir. Yapılan geçerlik ve güvenirlik analizleri, KMİSİÖ’nün yüksek düzeyde iç tutarlılığa ve yapı geçerliliğine sahip olduğunu göstermiştir, bu da onu kurşun maruziyeti bağlamında sağlık inançlarını değerlendirmede güvenilir ve geçerli bir araç kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kurşun maruziyeti, Sağlık İnançları Modeli, Ölçek geliştirme, Yapı geçerliliği, İç tutarlılık, Mesleki sağlık, Öz yeterlilik, Algılanan duyarlılık.

Yazarlar

Tuğba Palaz

Amaç

Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeği’nin temel amacı, kurşunla çalışan veya kurşun maruziyeti riski taşıyan bireylerin, bu maruziyetin potansiyel zararlarına ve koruyucu önlemlerin etkinliğine dair sahip oldukları sübjektif inançları sistematik olarak değerlendirmektir. Bu ölçek, özellikle iş sağlığı ve güvenliği alanında, risk algısını ve koruyucu davranışa yönelik motivasyonu ölçerek eğitim ve müdahale programlarının planlanmasına bilimsel bir temel sağlamayı hedeflemektedir.

Ölçek, bireylerin kurşun zehirlenmesi riskini ne kadar ciddiye aldığını ve kişisel koruyucu ekipman kullanımına yönelik algılanan engelleri belirleyerek, sağlık davranışlarını etkileyen psikolojik faktörleri ortaya koymada kritik bir rol oynamaktadır.

Yapı

Ölçek, sağlık davranışlarının açıklanmasında en yaygın kullanılan teorik çerçevelerden biri olan Sağlık İnançları Modeli (SİM) temel alınarak oluşturulmuştur. Bu model, bir bireyin bir hastalığa karşı koruyucu bir davranış sergileme olasılığının, o hastalığa karşı algıladığı tehdit ve koruyucu davranışın potansiyel faydaları ile engellerine bağlı olduğunu varsayar.

KMİSİÖ, SİM’in altı ana bileşenini ölçen altı alt boyuttan oluşmaktadır:

• Algılanan Duyarlılık (Perceived Susceptibility): Bireyin kurşuna maruz kalma riskinin yüksek olduğuna dair inancı.
• Algılanan Ciddiyet (Perceived Severity): Kurşun zehirlenmesinin potansiyel sonuçlarının ciddiyetine dair inanç.
• Algılanan Yarar (Perceived Benefits): Koruyucu davranışların (örneğin, KKD kullanımı) riski azaltmadaki etkinliğine dair inanç.
• Algılanan Engeller (Perceived Barriers): Koruyucu davranışları uygulamayı zorlaştıran maliyetler, rahatsızlıklar veya diğer zorluklara dair inanç.
• Sağlık Motivasyonu (Health Motivation): Genel olarak sağlığı koruma ve geliştirme isteği.
• Öz Yeterlilik (Self-Efficacy): Bireyin koruyucu davranışları başarıyla uygulayabileceğine dair kendine olan güveni.

Geçerlik

Ölçeğin psikometrik özellikleri kapsamında yapılan geçerlik çalışmaları, aracın ölçmeyi amaçladığı teorik yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini belirlemeye odaklanmıştır. Ölçeğin yapı geçerliliği, açımlayıcı faktör analizi yöntemleri kullanılarak incelenmiştir.

Yapı geçerliliği analizi sonucunda, Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeği’nin teorik beklentilerle uyumlu olarak altı bağımsız faktörden oluştuğu belirlenmiştir. Bu faktör yapısı, ölçeğin Sağlık İnançları Modeli’nin altı temel boyutunu başarıyla ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, iç tutarlılık katsayısının (Cronbach Alfa) hesaplanmasıyla gerçekleştirilmiştir. Elde edilen değerler, ölçeğin bütününde ve alt boyutlarında yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermektedir.

İç tutarlılık güvenilirlik katsayıları (Cronbach Alfa) aşağıdaki gibidir:

• Tüm Ölçek için İç Tutarlılık Katsayısı: .943 (Mükemmel düzeyde güvenirlik)
• Algılanan Duyarlılık faktörü için: .893
• Algılanan Ciddiyet faktörü için: .886
• Algılanan Yarar faktörü için: .816
• Algılanan Engel faktörü için: .939
• Sağlık Motivasyonu faktörü için: .903
• Öz Yeterlilik faktörü için: .917

Bu yüksek alfa değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve dolayısıyla ölçeğin bilimsel araştırmalarda güvenle kullanılabileceğini teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirme aşamasında uygulanan faktör analizi, ölçeğin toplam 33 maddenin altı farklı alt boyutta toplandığını göstermiştir. Bu altı faktörlü yapı, ölçeğin dayandığı Sağlık İnançları Modeli‘nin kuramsal bileşenlerini birebir karşılamaktadır. Faktör yüklerinin yeterli düzeyde olduğu ve faktörlerin birbirlerinden ayrışabildiği tespit edilmiştir, bu da ölçeğin yapısal olarak sağlam olduğunu kanıtlamaktadır.

Ölçme Aracı

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme (1= Kesinlikle katılmıyorum – 5= Kesinlikle katılıyorum)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Kurşun maruziyeti riski taşıyan çalışanlar veya genel popülasyon (Özellikle mesleki maruziyet bağlamında kullanıma uygundur).

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Geliştirme çalışması, kurşun maruziyeti riski altında bulunan bir çalışan grubunda gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği (Self-report questionnaire). Toplam 33 madde, altı alt boyutu ölçmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kurşun, Kurşun zehirlenmesi, SİM, Psikometrik özellikler, Ölçek, Algılanan ciddiyet, Algılanan yarar, Sağlık motivasyonu.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Tuğba Palaz (Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara – Çalışmanın yapıldığı dönemdeki kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2013

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik çalışmalarda ve araştırmalarda kullanılmadan önce yazar ile iletişime geçilmesi tavsiye edilmektedir. Ölçeğin orijinal çalışmasına ait PDF dosyası bulunmaktadır.

Orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: kursun-maruziyetine-iliskin-saglik-inanclari-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Palaz, T. (2013). Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeğinin geliştirilmesi çalışması (Yayımlanmış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Kurşun Maruziyetine İlişkin Sağlık İnançları Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 33 maddeden ve altı alt boyuttan oluşmaktadır. Derecelendirme 5’li Likert tipindedir (1= kesinlikle katılmıyorum – 5= kesinlikle katılıyorum).

• Algılanan Duyarlılık (3 madde): Kurşuna maruz kalma ihtimalim başka işte çalışanlara göre daha yüksektir.
• Algılanan Ciddiyet (5 madde): Kurşunun sağlığa zararları beni korkutuyor.
• Algılanan Yarar (6 madde): Kişisel koruyucuları düzenli bir şekilde kullanırsam kurşundan zehirlenme ihtimalim azalır.
• Algılanan Engeller (8 madde): Kişisel koruyucuları rahat olmadığı için kullanmıyorum.
• Sağlık Motivasyonu (6 madde): Kurşunun sağlığım üzerine zararlı etkilerini erken tespit etmek isterim.
• Öz Yeterlilik (5 madde): Kurşundan korunmak için neler yapmam gerektiğini biliyorum.