Kilonun Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi Ölçeği

Özet

Kilonun Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi Ölçeği (IWQOL-Lite) Türkçe versiyonu, bireylerin vücut ağırlığının günlük yaşamları ve psikososyal iyi oluşları üzerindeki etkilerini ölçmek amacıyla adapte edilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlama ve psikometrik değerlendirme çalışması Necmiye Çömlekçi tarafından 2011 yılında yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, 5 alt boyut ve toplam 31 maddeden oluşmakta olup, obezite ile ilişkili yaşam kalitesi düşüşünü çok boyutlu olarak incelemektedir.

Ölçeğin psikometrik özellikleri, hem yapı geçerlik hem de güvenirlik analizleri yoluyla detaylıca incelenmiştir. Yapılan analizler, Türkçe versiyonunun orijinal ölçeğin yapısal bütünlüğünü koruduğunu ve klinik popülasyonlarda kullanıma uygun yüksek düzeyde güvenilir bir araç olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Obezite, Kilo, Yaşam Kalitesi, IWQOL-Lite, Psikometri, Uyarlama, Güvenirlik, Faktör Analizi.

Yazarlar

Necmiye Çömlekçi

Amaç

Kilonun Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi Ölçeği (IWQOL-Lite) Türkçe versiyonunun temel amacı, bireylerin vücut ağırlıklarının (özellikle fazla kilo veya obezitenin) yaşam kalitesinin çeşitli boyutları üzerindeki olumsuz etkilerini standardize edilmiş ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, özellikle obezite tedavisi gören veya kilo yönetimi süreçlerinde olan bireylerin yaşam kalitesindeki değişiklikleri izlemek için tasarlanmıştır.

Ölçek, sadece fiziksel kısıtlılıkları değil, aynı zamanda kilonun yol açtığı psikolojik sorunları, sosyal damgalanmayı ve özgüven eksikliğini de değerlendirerek, kilonun yarattığı yükün kapsamlı bir resmini sunmayı hedefler. Elde edilen veriler, tedavi planlarının bireyselleştirilmesine ve psikososyal destek stratejilerinin geliştirilmesine olanak tanır.

Yapı/Kavram

IWQOL-Lite, kilonun bireylerin sübjektif iyi oluşları ve işlevsellikleri üzerindeki çok boyutlu etkilerini ölçen bir yapıyı temel alır. Ölçek, kilonun neden olduğu rahatsızlık ve kısıtlılıkları beş ana alt boyutta ele alır. Bu alt boyutlar, bireyin sosyal, fiziksel ve psikolojik alanlardaki deneyimlerini temsil etmektedir.

Ölçek, 31 maddeden oluşur ve aşağıdaki 5 alt boyutu ölçer:

• Bedensel İşlevler: Kilonun fiziksel hareketler ve günlük işlevler üzerindeki kısıtlayıcı etkisini ölçer (Örn: eğilme, nesne kaldırma).
• Özgüven: Kilonun benlik algısı, utangaçlık ve genel kendine güven üzerindeki negatif etkilerini değerlendirir.
• Cinsel Yaşam: Kilonun cinsel isteklilik ve cinsel işlev üzerindeki algılanan etkilerini inceler.
• Toplum Baskısı: Bireyin kilosu nedeniyle sosyal ortamlarda veya dar alanlarda yaşadığı endişe, damgalanma veya baskı hislerini ölçer.
• İş: Kilonun iş yerindeki üretkenlik, performans ve mesleki yeterlilik üzerindeki algılanan etkilerini değerlendirir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliğini belirlemek amacıyla kapsamlı istatistiksel analizler uygulanmıştır. Yapı geçerliği, ölçek maddelerinin kuramsal olarak amaçlanan kavramı veya kavramları ölçüp ölçmediğini sayısal olarak ortaya koyan kritik bir süreçtir. Bu amaçla hem Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), ölçeğin teorik yapısının (5 alt boyutlu yapının) Türk örnekleminde de doğrulandığını göstermek üzere uygulanmıştır. DFA için örneklem büyüklüğü koşulu, her bir parametre için en az 5 cevap olacak şekilde belirlenmiştir (Hair ve ark. 2009). Bu çerçevede, DFA tüm örneklem grubuna (n=409) uygulanmıştır. Faktör yapılarının belirlenmesinde, maddelerin faktör yüklerinin 0,4 ve üzerinde olması temel koşul olarak aranmıştır. AFA, poliklinik grubu ve tüm örneklem grubu olmak üzere iki ayrı grup üzerinde uygulanarak faktör yapısının tutarlılığı incelenmiştir. Elde edilen sonuçlar, ölçeğin yapısal geçerliliğinin güçlü olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

IWQOL-Lite ölçeğinin güvenirliği, iç tutarlılık, madde-toplam korelasyonu ve zamana karşı değişmezlik (test-tekrar test) yöntemleriyle değerlendirilmiştir. İç tutarlılık, maddelerin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach’s Alpha katsayısı ile incelenmiştir. Güvenirlik değerlendirmesinde kullanılan kriterler (Özdamar 2004) şunlardır:

• 0,00 ≤ α < 0,40: Ölçek güvenilir değildir.
• 0,40 ≤ α < 0,60: Ölçek düşük güvenilirliktedir.
• 0,60 ≤ α < 0,80: Ölçek oldukça güvenilirdir.
• 0,80 ≤ α < 1,00: Ölçek yüksek derecede güvenilir bir ölçektir.

Madde-Toplam Korelasyonu analizi, ölçek maddeleri ile testin genel toplam puanı arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Pozitif ve yüksek korelasyon değerleri, maddelerin benzer davranışları örneklediğini ve testin iç tutarlılığının yüksek olduğunu gösterir (Büyüköztürk 2007). Ayrıca, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test korelasyonu yöntemi de kullanılarak güvenilirliği pekiştirilmiştir.

Faktör Analizi

Türkçe IWQOL-Lite versiyonunun faktör yapısını ortaya koymak için hem Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. AFA, ölçeğin maddelerinin kaç farklı faktör altında toplandığını keşfetmek amacıyla uygulanmıştır. AFA, iki farklı örneklem grubu (poliklinik hastaları ve genel örneklem) üzerinde ayrı ayrı gerçekleştirilmiştir.

DFA ise, uluslararası alanda kabul görmüş olan 5 faktörlü yapının Türk kültürüne uyarlanmış versiyonunda da geçerli olup olmadığını test etmek amacıyla tüm örneklem grubuna (N=409) uygulanmıştır. DFA’nın başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için gerekli olan örneklem büyüklüğü koşulu (değişken sayısının en az 5 katı) sağlanmıştır. Faktör analizleri sonucunda, maddelerin ilgili faktörlere yüklenme değerlerinin 0,40 ve üzerinde olması, maddelerin faktör yapısına güçlü katkı sağladığını göstermiştir.

Araç

Test Type: Uyarlama Ölçeği

Format: Çok Boyutlu Öz Bildirim Ölçeği

Language Available: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Population Group: Yetişkinler, özellikle fazla kilolu ve obez bireyler.

Age Group: Belirtilmemiş (Yetişkin popülasyon).

Population Details: Tez çalışmasında kullanılan örneklem büyüklüğü N=409’dur. Bu örneklem grubu poliklinik hastalarını da içermektedir.

Test Methodology: 31 maddelik 5’li Likert tipi derecelendirme. Yanıtlar, 1=hiçbir zaman doğru değil’den 5=her zaman doğru’ya kadar puanlanır.

Anahtar Kelimeler

Obezite, Kilo Yönetimi, Yaşam Kalitesi, Psikososyal Etki, Faktör Analizi, Psikometri, Özgüven.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Çalışmanın yapıldığı kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2011

İzinler ve Ücret: İletişim bilgileri sorumlu yazar Necmiye Çömlekçi’ye aittir. Kullanım izni ve ücret bilgileri için yazarla iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ölçek, yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiştir. Tez kaydına YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesine buradan ulaşılabilir: kilonun-yasam-kalitesi-uzerine-etkisi-olcegi-impact-of-weight-on-quality-of-life-lite-toad.pdf

Kaynaklar

Çömlekçi, N. (2011). Kilonun Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi Ölçeği (Iwqol-Lite) Türkçe versiyonunun psikometrik değerlendirmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Büyüköztürk, Ş. (2007). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum. Pegem A Yayıncılık.

Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2009). Multivariate data analysis (7th ed.). Prentice Hall.

Özdamar, K. (2004). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi. Kaan Kitabevi.

Kilonun Yaşam Kalitesi Üzerine Etkisi Ölçeği Maddeleri

Ölçek 5 alt grup ve 31 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme, 5’li Likert tipi olup (1=hiçbir zaman doğru değil, 2=nadiren doğru, 3= bazen doğru, 4= genellikle doğru, 5= her zaman doğru) şeklinde yapılmaktadır.

• Bedensel İşlevler (11 madde): Kilomdan dolayı nesneleri yerden almakta güçlük çekiyorum.
• Özgüven (7 madde): Kilomdan dolayı sıkılganım.
• Cinsel Yaşam (4 madde): Kilomdan dolayı cinsel isteğim az ya da hiç yok.
• Toplum baskısı (5 madde): Kilomdan dolayı koridorlardan ya da turnikelerden geçerken sığma konusunda endişe duyuyorum.
• İş (4 madde): Kilomdan dolayı olabileceğimden daha az üretkenim.