Kalp Hastalığı Risk Bilgisi Ölçeği

Özet

Kalp Hastalığı Risk Bilgisi Ölçeği (KHRBÖ), orijinal adı Heart Disease Fact Questionnaire (HDFQ) olan aracın Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur. Bu ölçek, bireylerin kalp hastalıkları ile ilişkili risk faktörleri, semptomlar ve önleyici davranışlar hakkındaki bilgi düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, 25 maddeden oluşmakta olup, katılımcıların bilgi seviyesini doğru, yanlış veya “bilmiyorum” şeklinde üçlü bir derecelendirme sistemi üzerinden değerlendirmektedir. KHRBÖ, özellikle diyabet ve kardiyovasküler risk altındaki popülasyonlarda bilgi eksikliklerini tespit etmek ve eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmek için güçlü bir araç sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kalp Hastalığı, Risk Bilgisi, HDFQ, Ölçek Uyarlama, Rasch ölçüm modeli, Kardiyovasküler Sağlık, Sağlık Bilgisi

Yazarlar

Lale Zehirlioglu, Hatice Mert

Amaç

Kalp Hastalığı Risk Bilgisi Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kardiyovasküler hastalıklar (KVH) hakkındaki güncel ve bilimsel olarak doğru bilgi düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu araç, özellikle kronik hastalığı olan veya yüksek risk altındaki bireylerde bilgi eksikliklerini belirleyerek, hedeflenmiş sağlık eğitimleri ve müdahale programları tasarlanmasına zemin hazırlamaktadır. Ölçek, orijinal İngilizce versiyonunun kültürel ve dilsel adaptasyonunu sağlayarak Türkçe konuşan popülasyonlarda kullanılabilirliğini artırmıştır.

Yapı

Ölçek, bireylerin kalp hastalığı risk faktörleri (örneğin, hipertansiyon, kolesterol, sigara kullanımı), koruyucu davranışlar (örneğin, egzersiz, diyet) ve hastalık semptomları hakkındaki bilgiyi kapsayan tek bir temel yapıyı (unidimensional construct) ölçmektedir. Uyarlama çalışmasında kullanılan Rasch ölçüm modeli yaklaşımı, ölçeğin maddelerinin tek bir bilgi düzeyini tutarlı bir şekilde ölçtüğünü destekler niteliktedir. KHRBÖ, bilişsel alandaki bilgi düzeyini değerlendirerek, tutum ve davranıştan ziyade, bireyin sahip olduğu temel gerçeklere odaklanır.

Geçerlik

Kalp Hastalığı Risk Bilgisi Ölçeği’nin geçerlik çalışması, Rasch ölçüm modeli kullanılarak yapılmış ve elde edilen yapısal geçerlik bulguları ölçeğin uygunluğunu göstermiştir. Yapılan analizlerde, model uyum indeksleri oldukça güçlüdür. Rapor edilen başlıca uyum indeksleri şunlardır:

• RMSEA (Yaklaşık Hata Karekök Ortalaması): 0.048 (Mükemmel uyumu gösterir, genellikle 0.05 altı istenir).
• GFI (İyilik Uyum İndeksi): 0.90 (Kabul edilebilir ve iyi uyum sınırındadır).
• CFI (Karşılaştırmalı Uyum İndeksi): 0.91 (İyi uyumu gösterir, genellikle 0.90 üzeri istenir).

Bu değerler, ölçeğin maddelerinin teorik olarak beklenen yapıyı başarıyla temsil ettiğini ve Türkçe uyarlamasının sağlam bir yapısal geçerliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığı ve güvenirliği, Rasch ölçüm modeli çerçevesinde değerlendirilmiştir. Güvenirlik analizleri sonucunda elde edilen katsayı, ölçeğin tutarlı ölçüm sağladığını göstermektedir.

• Rasch modelinde güvenirlik katsayısı (Person Separation Reliability): 0.76.

0.76 değeri, ölçeğin bireylerin bilgi düzeyleri arasındaki ayrımı yeterli düzeyde yapabildiğini ve iç tutarlılığının kabul edilebilir düzeyde olduğunu işaret etmektedir. Bu sonuç, KHRBÖ’nün klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılabileceğini desteklemektedir.

Faktör Analizi

Orijinal uyarlama çalışmasında, ölçek yapısının doğrulanması için geleneksel Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yerine, modern psikometrik yaklaşımlardan olan Rasch ölçüm modeli kullanılmıştır. Rasch analizi, maddelerin zorluk derecelerini ve katılımcıların bilgi düzeylerini aynı continuum üzerinde haritalayarak, ölçeğin tek boyutluluğunu test etmeye olanak tanır. Elde edilen yüksek uyum indeksleri (GFI, CFI, RMSEA), ölçeğin güçlü bir tek faktörlü yapıyı desteklediğini göstermektedir. Bu yaklaşım, özellikle bilgi testlerinde maddelerin ayırt edicilik ve zorluk özelliklerinin detaylı incelenmesine olanak sağlamıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama; Bilgi Düzeyi Testi

Format: 25 maddelik, kendini raporlama formatında bilgi testi.

Maddeler: Ölçek 25 maddeden oluşmaktadır. Altı madde ters kodlanmaktadır.

Puanlama: Maddeler doğru, yanlış ve bilmiyorum şeklinde yanıtlanmaktadır. Doğru yanıta 1 puan, uygun olmayan (yanlış) ve bilmiyorum yanıtlarına 0 puan verilmektedir. Toplam puanlama aralığı 4 ile 100 arasında değişmektedir (Ham puanın dönüştürülmüş hali). Yüksek puan, kalp hastalığı riski hakkındaki bilgi düzeyinin yüksek olduğunu gösterir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal HDFQ).

Popülasyon Grubu: Kardiyovasküler hastalık riski taşıyan genel yetişkin popülasyonlar (Özellikle diyabet hastaları gibi yüksek risk grupları).

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Türkiye’deki yetişkin katılımcılarla gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: İkili (dichotomous) puanlama ile üçlü (polytomous) yanıt formatının birleşimi. Puanlama ve psikometrik değerlendirme Rasch ölçüm modeli kullanılarak yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

HDFQ, Kardiyovasküler Risk, Bilgi Düzeyi, Uyarlama Çalışması, Psikometri, Geçerlik, Güvenirlik

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hatice Mert

Yazar ORCID Tanımlayıcı: (Veri Kaynakta Belirtilmemiştir)

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: (Veri Kaynakta Belirtilmemiştir)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve izin süreçleri için sorumlu yazar Hatice Mert ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. İletişim e-posta adresi yukarıda belirtilmiştir.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: kalp-hastaligi-risk-bilgisi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Zehirlioglu, L., & Mert, H. (2020). Validity and reliability of the Heart Disease Fact Questionnaire (HDFQ): A Rasch measurement model approach. Primary care diabetes, 14(2), 154-160. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pcd.2019.06.006

Kalp Hastalığı Risk Bilgisi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin 25 maddesinin içeriği, kaynak metinde doğrudan verilmemiştir; ancak formatı ve puanlama yapısı detaylandırılmıştır.

Ölçek, katılımcılara kalp hastalığı riskleri, semptomları ve önleme yöntemleri hakkında bilgi içeren 25 adet ifade sunmaktadır. Katılımcılar her maddeyi “Doğru”, “Yanlış” veya “Bilmiyorum” seçeneklerinden biriyle yanıtlar. Toplam 6 madde ters kodlanmış olup, doğru yanıtlar 1 puan, diğer yanıtlar 0 puan alarak toplam bilgi düzeyi puanını oluşturur.