Jaworski ve Kumar Pazar Yönelimi Ölçeği

Özet

Jaworski ve Kumar Pazar Yönelimi Ölçeği, bir organizasyonun pazar odaklılık derecesini ve buna bağlı stratejik davranışlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş önemli bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, orijinal olarak pazar yönelimi kavramının kuramsal çerçevesini oluşturan çalışmalar üzerine inşa edilmiştir. Türkiye bağlamında, bu ölçek 2000 yılında B. Yenilmez tarafından yapılan bir yüksek lisans tezi kapsamında uyarlama çalışmasıyla Türk kültürüne kazandırılmıştır. Bu uyarlama, özellikle sigorta ve bankacılık sektörlerinde pazar yönelimini ölçmek ve farklı ölçeklerle karşılaştırmak amacıyla kullanılmıştır. Ölçek, işletmelerin müşteri odaklılık, rakip istihbaratı ve fonksiyonlar arası koordinasyon gibi temel pazar yönelimi bileşenlerini değerlendirmeyi hedefler.

Anahtar Kelimeler

Pazar Yönelimi, Jaworski, Kumar, Uyarlama, Sigorta Sektörü, Bankacılık Sektörü, Müşteri Odaklılık, Rekabetçi İstihbarat.

Yazarlar

Jaworski, Kumar (Orijinal Geliştiriciler); Yenilmez, B. (Türkiye Uyarlaması).

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bir organizasyonun kültürel ve davranışsal düzeyde ne kadar pazar odaklı olduğunu sistematik olarak ölçmektir. Pazar yönelimi, işletme performansını doğrudan etkileyen kritik bir örgütsel kültür unsuru olarak kabul edildiğinden, bu ölçek yöneticilere ve araştırmacılara mevcut pazar stratejilerinin etkinliğini değerlendirme imkanı sunar. Özellikle Yenilmez (2000) tarafından yapılan uyarlama çalışması, Türkiye’deki finansal hizmetler sektöründe (sigorta ve bankacılık) bu kavramın geçerliliğini ve uygulama düzeyini incelemeyi amaçlamıştır.

Ölçek, ayrıca pazar yöneliminin farklı boyutlarının (örneğin, rakip odaklılık ve müşteri odaklılık) işletme başarısına olan katkılarını ayrıştırmayı hedefler. Bu sayede, işletmeler hangi alanlarda iyileştirme yapmaları gerektiğini belirleyebilirler. Ölçeğin kullanımı, stratejik planlama ve örgütsel gelişim süreçlerine önemli katkılar sağlamaktadır.

Yapı

Jaworski ve Kumar’ın teorik çerçevesine dayanan bu ölçek, genellikle pazar yönelimi olarak bilinen çok boyutlu bir yapıyı ölçer. Bu yapı, genellikle üç temel bileşenden oluşur. Birinci bileşen, müşterilerin mevcut ve gelecekteki ihtiyaçlarına odaklanmayı içeren Müşteri Odaklılık; ikinci bileşen, rakiplerin stratejileri, güçlü ve zayıf yönleri hakkındaki bilgiyi toplamayı ve yaymayı içeren Rekabetçi İstihbarat; ve üçüncü bileşen ise toplanan pazar bilgisinin tüm departmanlar arasında etkili bir şekilde paylaşılması ve buna göre hareket edilmesi olan Fonksiyonlar Arası Koordinasyon’dur.

Uyarlama çalışmasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk örnekleminde korunup korunmadığı incelenmiştir. Pazar yönelimi sadece bir departmanın görevi değil, tüm organizasyonu kapsayan bir felsefe olduğundan, ölçek maddeleri de bu üç temel bileşeni temsil eden geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Ölçek, çalışanların ve yöneticilerin pazar bilgisine nasıl yaklaştığını ve bu bilgiyi karar alma süreçlerine nasıl entegre ettiğini ölçerek örgütsel kültürün derinliğini ortaya koyar.

Geçerlik

Ölçeğin Türkiye uyarlaması olan Yenilmez (2000) tezinde geçerlik çalışmalarına dair spesifik detaylar kaynakta belirtilmemiştir. Ancak, akademik standartlara uygun bir uyarlama çalışmasında, ölçeğin amaçlanan yapıyı ölçüp ölçmediğini kanıtlamak için çeşitli geçerlik analizleri yapılması beklenir. Bu analizler genellikle yapı geçerliği (Confirmatory Factor Analysis – CFA) ve kapsam geçerliği çalışmalarını içerir. Yapı geçerliği, ölçek maddelerinin teorik olarak belirlenen alt boyutları doğru bir şekilde temsil edip etmediğini kontrol eder.

Ölçeğin orijinal versiyonu, pazar yönelimi literatüründe yaygın olarak kabul gördüğü için, uyarlama çalışmasında yüksek düzeyde bir içerik geçerliği beklenir. Ayrıca, ölçeğin diğer pazar yönelimi veya performans ölçütleri ile beklenen yönde ilişkilenip ilişkilendiğini gösteren ölçüt geçerliği (örneğin, işletme performansı ile pozitif korelasyon) bulgularının da raporlanması gerekmektedir.

Güvenirlik

Kaynak içeriğinde güvenirlik sonuçlarına dair herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Tipik bir ölçek uyarlama çalışmasında, ölçeğin zamana ve farklı koşullara karşı tutarlılığını göstermek için güvenirlik analizleri zorunludur. En yaygın kullanılan yöntem, iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach Alfa değerinin hesaplanmasıdır. Pazar yönelimi ölçeklerinde kabul edilebilir güvenirlik düzeyleri (genellikle α > 0.70) beklenir.

Yenilmez’in (2000) çalışmasında, sigorta ve bankacılık sektörlerinden elde edilen verilerle ölçeğin alt boyutlarının her biri için iç tutarlılık katsayısının hesaplandığı varsayılmaktadır. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Ek olarak, bazı uyarlama çalışmalarında test-tekrar test güvenirliği de rapor edilebilir; bu, ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında benzer sonuçlar verme yeteneğini gösterir.

Faktör Analizi

Jaworski ve Kumar Pazar Yönelimi Ölçeği’nin Türkçeye adaptasyonu sürecinde, ölçeğin orijinal çok boyutlu yapısının korunup korunmadığını incelemek amacıyla faktör analizi yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Orijinal ölçek, pazar yöneliminin bileşenlerini ayrıştırmayı amaçladığından, genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanır. DFA, teorik olarak belirlenen faktör yapısının (Müşteri Odaklılık, Rekabetçi İstihbarat vb.) toplanan verilerle ne kadar uyumlu olduğunu test eder.

Eğer uyarlama çalışmasında keşfedici faktör analizi (KFA) kullanıldıysa, bu analiz, Türk örnekleminde orijinal üç boyutlu yapının yeniden ortaya çıkıp çıkmadığını belirlemeye yardımcı olur. Faktör yüklerinin yeterli düzeyde olması ve faktörler arası korelasyonların anlamlı olması, ölçeğin yapısal geçerliğinin güçlü olduğunu gösterir. Bu analizler, ölçek maddelerinin hangi alt boyuta ait olduğunu kesinleştirmek için kritiktir.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama, Örgütsel Değerlendirme Ölçeği, Öz Bildirim Ölçeği.

Format: Genellikle 5’li veya 7’li Likert Ölçeği formatında puanlama kullanılır. Katılımcılar, maddelere ne ölçüde katıldıklarını belirtirler (Örn: “Kesinlikle Katılmıyorum”dan “Kesinlikle Katılıyorum”a).

Mevcut Diller: Orijinal (İngilizce), Uyarlama (Türkçe).

Popülasyon Grubu: Kurumsal yöneticiler ve çalışanlar.

Yaş Grubu: Çalışma hayatındaki yetişkinler (genellikle 25-60 yaş arası).

Popülasyon Detayları: Yenilmez (2000) çalışmasında Türkiye’deki sigorta ve bankacılık sektörlerinde faaliyet gösteren işletmelerin ilgili personeli ve yöneticileri hedef alınmıştır.

Test Metodolojisi: Veriler genellikle anket yoluyla toplanır. Ölçek, organizasyonun pazar yönelimi uygulamalarını değerlendiren bir dizi ifadeden oluşur. Puanlama, genellikle alt boyut ortalamaları alınarak yapılır ve yüksek puanlar güçlü bir pazar yönelimine işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Örgütsel Kültür, Faktör Analizi, Cronbach Alfa, Performans, Yönetim, Finansal Hizmetler, Güvenirlik.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler & Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin ticari kullanımı ve akademik araştırmalarda kullanılması için orijinal yazarlardan (Jaworski ve Kumar) ve adaptasyon yazarı Yenilmez’den izin alınması gerekebilir. Akademik tezlerde kullanım genellikle izin gerektirmezken, büyük ölçekli ticari araştırmalar için izin zorunludur.

Ücret: Ölçeğin kendisi genellikle akademik kullanım için ücretsizdir, ancak kullanım koşulları orijinal yayıncıya bağlıdır.

Test Yılı: Türkiye Uyarlama Çalışması Yılı: 2000. Orijinal Ölçeğin Geliştirilme Yılı: (Genellikle 1990’ların başı).

Referanslar

• Yenilmez, B. (2000). Pazar yönelimi kavramı: Türkiye’de sigorta ve bankacılık sektöründe pazar yönelimi ölçeklerini karşılaştıran bir araştırma (Yüksek lisans tezi). Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.

• Kohli, A. K., & Jaworski, B. J. (1990). Market orientation: The construct, research propositions, and managerial implications. Journal of Marketing, 54(2), 1-18. (Ölçeğin kuramsal temelini oluşturan orijinal çalışma).

Jaworski ve Kumar Pazar Yönelimi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçeğin maddeleri, kaynak içerikte yer almamaktadır. Ölçek maddelerine ulaşmak için yukarıda belirtilen yüksek lisans tezine (Yenilmez, B. (2000)) başvurulması gerekmektedir.