İşyeri Zorbalığı Ölçeği

Öz

İşyeri Zorbalığı Ölçeği, çalışanların maruz kaldığı psikolojik taciz ve olumsuz davranışları ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Orijinal bir ölçekten Türkçe bağlama adapte edilen bu araç, işyerinde yaşanan zorbalık davranışlarının sıklığını ve türünü değerlendirmektedir. Ölçek, toplam 22 maddeden ve iki ana alt boyuttan oluşmaktadır: Kişisel Aşağılama/Zorbalık ve İşle İlgili Taciz/Zorbalık. Yapılan geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, ölçeğin Türkçe formunun psikometrik açıdan kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermiştir.

Ölçek, beş basamaklı bir Likert tipi derecelendirme sistemi kullanmakta olup, sonuçlar bireyin işyerinde maruz kaldığı zorbalık seviyesini belirlemeye yardımcı olmaktadır. Bu araç, özellikle örgütsel psikoloji ve insan kaynakları yönetimi alanlarında araştırma yapmak için değerli bir kaynak sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İşyeri Zorbalığı, Psikolojik Taciz, Mobbing, Örgütsel Psikoloji, İş Stresi, Ölçek Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

O. Aydın, H. Öcel.

Amaç

İşyeri Zorbalığı Ölçeği’nin (İİÖ) temel amacı, çalışanların iş ortamlarında karşılaştıkları olumsuz, düşmanca ve etik olmayan davranışları, yani işyeri zorbalığını, sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu uyarlama çalışması, uluslararası alanda kullanılan zorbalık ölçme araçlarının Türk kültürü ve diline uygunluğunu test ederek geçerli ve güvenilir bir Türkçe enstrüman sunmayı hedeflemiştir.

Ölçek, zorbalık davranışlarını iki temel kategori altında inceleyerek, araştırmacılara ve uygulayıcılara bu davranışların doğası hakkında detaylı bilgi sağlamayı amaçlamaktadır. Böylece, işyerlerinde zorbalığı önlemeye yönelik müdahale programlarının geliştirilmesine bilimsel zemin hazırlanmaktadır.

Yapı

İşyeri Zorbalığı Ölçeği, işyerinde yaşanan olumsuz davranışları ölçen çok boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Ölçek toplam 22 maddeden oluşur ve bu maddeler iki ana alt boyuta ayrılmıştır. Her iki alt boyut da 11’er maddeden meydana gelmektedir:

• Kişisel Aşağılama/Zorbalık (11 madde): Bu boyut, bireyin kişiliğine, sosyal statüsüne veya öz saygısına yönelik doğrudan saldırıları ve değersizleştirme çabalarını ölçer. Örnek maddeler arasında “Fikir ve görüşlerinizin dikkate alınmaması” gibi davranışlar yer almaktadır.
• İşle İlgili Taciz/Zorbalık (11 madde): Bu boyut, bireyin iş performansını engellemeye, iş yükünü manipüle etmeye veya iş yeteneklerini sorgulamaya yönelik eylemleri kapsar. Örnek maddeler arasında “Yeteneğinizin çok altında kalan işler verilmesi” gibi görev manipülasyonları bulunmaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe formunun geçerlik çalışmaları, hem yapısal hem de ilişkisel geçerlik türlerini içermektedir. Yapılan analizler, ölçeğin yapı geçerliğini destekleyen önemli bulgular ortaya koymuştur.

Elde edilen bulgular, ölçeğin Türkçe formunun tek faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermiştir (Faktör Analizi bölümünde detaylandırılmıştır). Ayrıca, ölçek puanlarının aynı yapıyı ölçen başka bir ölçme aracıyla korelasyonuna bakılarak saptanan ilişki geçerliği (eş zamanlı geçerlik) kabul edilebilir düzeyde bulunmuştur. Ölçüt geçerliği ise, zorbalığın sonuç değişkenleri olduğu bilinen benlik değeri (öz saygı) ve sürekli kaygı puanları arasındaki korelasyonlar incelenerek saptanmıştır. Bu korelasyonlar, zorbalık düzeyi arttıkça benlik değerinin düştüğünü ve sürekli kaygı düzeyinin yükseldiğini göstererek ölçeğin beklenen teorik ilişkileri yansıttığını kanıtlamıştır.

Güvenirlik

İşyeri Zorbalığı Ölçeği’nin güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığının ve zamana karşı kararlılığının yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Elde edilen güvenirlik katsayıları şunlardır:

• Cronbach alfa katsayısı: Ölçeğin iç tutarlılığı .88 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin zamana karşı kararlılığını ölçen test-tekrar test güvenirlik katsayısı .80 olarak bulunmuştur. Bu, ölçeğin kısa bir zaman dilimi içinde tekrarlı uygulamalarda benzer sonuçlar ürettiğini ifade eder.
• İki Yarım Güvenirlik: İki farklı yöntemle hesaplanan iki yarım güvenirlik katsayıları sırasıyla .83 ve .82 olarak saptanmıştır. Bu sonuçlar, ölçeğin farklı yarım setlerinin birbirleriyle yüksek düzeyde korelasyon gösterdiğini ve iç tutarlılığa ek bir kanıt sunduğunu belirtmektedir.

Faktör Analizi

Ölçek, teorik olarak Kişisel Aşağılama/Zorbalık ve İşle İlgili Taciz/Zorbalık olmak üzere iki alt boyuta sahip olsa da, Aydın ve Öcel (2009) tarafından yürütülen Türkçe uyarlama çalışmasının faktör analizi bulguları, ölçeğin Türkçe formunun büyük ölçüde tek faktörlü bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Bu tek faktörlü yapı, Türk kültüründe işyeri zorbalığı deneyiminin, kişisel ve işle ilgili taciz ayrımı yapılmaksızın, bütüncül bir olumsuz işyeri deneyimi olarak algılandığını veya ölçüldüğünü düşündürmektedir. Bu sonuç, araştırmacıların ölçeği kullanırken toplam zorbalık puanını dikkate almasının uygun olabileceğine işaret etmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (5 basamaklı)

Maddeler ve Alt Boyutlar: 2 alt boyut ve 22 madde

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Çalışan yetişkinler

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: İşyerinde çalışan ve zorbalık davranışlarına maruz kalma riski taşıyan genel çalışan popülasyonu.

Test Metodolojisi: Katılımcılardan, belirtilen zorbalık davranışlarına ne sıklıkla maruz kaldıklarını 5 basamaklı bir skalada işaretlemeleri beklenir. Derecelendirme şu şekildedir: “1 = hiçbir zaman”, “2 = nadiren”, “3 = her ay”, “4 = her hafta”, “5 = her gün”. Yüksek puanlar, yüksek düzeyde işyeri zorbalığına maruz kalındığını gösterir.

Anahtar Kelimeler

İşyeri Zorbalığı Ölçeği, Psikometri, Örgütsel Davranış, Ölçüt Geçerliği, Cronbach Alfa, Çalışan Sağlığı, Hatem Öcel, O. Aydın.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hatem Öcel

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2009 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve olası ücretlendirme bilgileri, sorumlu yazar Hatem Öcel ile iletişime geçilerek teyit edilmelidir. Akademik araştırmalar için genellikle kaynak gösterilerek kullanıma açıktır.

Referanslar

Aydın, O. ve Öcel, H. (2009). İşyeri Zorbalığı Ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Türk Psikoloji Yazıları, 12(24), 94-103.

Makalenin orijinal bağlantısı: turkpsikolojidergisi.com

Ölçeğin orijinal PDF dökümanı burada bulunabilir: isyeri-zorbaligi-olcegi-toad.pdf

İşyeri Zorbalığı Ölçeği Maddeleri

İşyeri Zorbalığı Ölçeği toplam 22 maddeden ve 2 alt boyuttan oluşmaktadır. Aşağıda alt boyutlar ve örnek maddeler listelenmiştir:

• Kişisel Aşağılama/Zorbalık (11 m): Fikir ve görüşlerinizin dikkate alınmaması
• İşle İlgili Taciz/Zorbalık (11 m): Yeteneğinizin çok altında kalan işler verilmesi