İş Yaşam Dengesi Ölçeği

Özet

İş Yaşam Dengesi Ölçeği (İYDÖ), 2011 yılında Ç. Apaydın tarafından doktora tezi kapsamında geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Bu ölçek, bireylerin iş ve özel yaşam alanları arasındaki dengeyi algılama düzeylerini ve bu dengenin sağlanıp sağlanmadığını ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek geliştirme çalışması, özellikle öğretim üyelerinin işe bağımlılık düzeyi ile iş-yaşam ve iş-aile yaşam dengesi arasındaki ilişkileri inceleyen kapsamlı bir araştırmanın parçası olarak yürütülmüştür. İYDÖ, hem genel İş Yaşam Dengesi (WLB) yapısını hem de işin aile hayatı üzerindeki etkileşimini değerlendirmeye olanak tanımaktadır.

Ölçeğin geliştirilme süreci, psikometrik özelliklerin belirlenmesini içermekle birlikte, bu özet kaynaktaki verilerde spesifik geçerlik ve güvenirlik katsayıları detaylı olarak sunulmamıştır. Ölçek, özellikle akademik personel gibi yoğun çalışma temposuna sahip grupların yaşadığı rol çatışması ve alan doyumu konularını ele almak üzere tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İş Yaşam Dengesi, İş-Aile Çatışması, Ölçek Geliştirme, Öğretim Üyesi, İş Bağımlılığı, Psikometri.

Yazarlar

Çiğdem Apaydın.

Amaç

İş Yaşam Dengesi Ölçeği’nin temel amacı, çalışan bireylerin profesyonel ve kişisel yaşamları arasındaki uyumu ve çatışmayı nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, özellikle iş hayatının gerekliliklerinin (uzun çalışma saatleri, işe bağımlılık) bireyin aile, sosyal ve kişisel ihtiyaçlarını ne ölçüde etkilediğini belirlemek üzere geliştirilmiştir.

Ölçek, akademik ortamda çalışan öğretim üyeleri özelinde, işe olan aşırı bağlılığın (iş bağımlılığı) İş Yaşam Dengesi üzerindeki olumsuz etkilerini tespit etmeyi hedeflemiştir. Bu sayede, kurumların ve bireylerin dengeyi sağlamaya yönelik müdahale stratejileri geliştirmesine bilimsel bir zemin sunulması amaçlanmıştır.

Yapı

İş Yaşam Dengesi Ölçeği, psikolojideki İş Yaşam Dengesi (Work-Life Balance) kavramını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle iki temel alandan oluşur: iş yaşamı ve yaşamın diğer alanları (aile, sosyal yaşam, kişisel gelişim). Ölçek, bu iki alan arasındaki etkileşimin yönünü ve yoğunluğunu değerlendirir.

Yapısal olarak, ölçeğin muhtemelen çok boyutlu bir yapıyı yansıttığı varsayılmaktadır. Bu boyutlar genellikle şunları içerir: İşin Yaşama Etkisi (işin diğer alanları engellemesi) ve Yaşamın İşe Etkisi (kişisel sorumlulukların iş performansını etkilemesi). Ölçek, Apaydın’ın araştırmasında ayrıca İş-Aile Yaşam Dengesi alt yapısına da odaklanarak, spesifik olarak aile rolünün etkileşimini de kapsamıştır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmalarında geçerlik (validity), bir aracın gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ölçüp ölçmediğini gösteren kritik bir aşamadır. Kaynak özetinde spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, doktora tezi kapsamında geliştirilen bir ölçek olduğu için, kapsam geçerliği (uzman görüşleri ile), yapı geçerliği (genellikle Faktör Analizi ile) ve ölçüt bağımlı geçerlik çalışmalarının yapılmış olması beklenmektedir.

Özellikle yapı geçerliği, İş Yaşam Dengesi kavramının teorik boyutlarını ölçek maddeleri aracılığıyla ne kadar iyi temsil ettiğini doğrulamak için zorunludur. Ölçeğin, ilgili diğer yapılarla (örneğin, iş doyumu, tükenmişlik veya işe bağımlılık) beklenen yönde ilişkiler kurup kurmadığı da geçerlik çalışmaları kapsamında incelenmelidir.

Güvenirlik

Güvenirlik (reliability), bir ölçme aracının ölçtüğü özelliği tutarlı ve istikrarlı bir şekilde ölçme derecesidir. Kaynak özetinde güvenirlik katsayısı belirtilmemiştir. Ancak ölçek geliştirme raporlarında genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) ve test-tekrar test güvenirliği yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır.

Yüksek bir iç tutarlılık katsayısı (genellikle 0.70 ve üzeri), ölçeği oluşturan maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda ne kadar uyumlu olduğunu gösterir. Bu ölçeğin geliştirildiği 2011 tarihli doktora tezi, bu psikometrik özellikleri detaylı olarak içermektedir.

Faktör Analizi

İş Yaşam Dengesi Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde, yapı geçerliğini sağlamak amacıyla Faktör Analizi tekniklerinin kullanıldığı tahmin edilmektedir. Bu analiz, ölçeğin maddelerinin kaç farklı alt boyutu temsil ettiğini belirlemeye yardımcı olur.

Ölçeğin çok boyutlu yapısı göz önüne alındığında, araştırmacı büyük olasılıkla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerini kullanarak İş Yaşam Dengesi yapısını oluşturan temel faktörleri tanımlamıştır. Bu faktörlerin sayısı ve içeriği, ölçeğin teorik çerçevesini ve puanlama yapısını doğrudan belirler.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Özgün bir Türkçe ölçek geliştirme çalışmasıdır.)

Format: Kaynakta belirtilmemiştir, ancak psikometrik ölçeklerin büyük çoğunluğu Likert tipi derecelendirme formatını kullanır (örneğin, 1=Kesinlikle Katılmıyorum, 5=Kesinlikle Katılıyorum).

Mevcut Dil: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Çalışan yetişkinler, özellikle akademik personel ve yükseköğretim kurumlarında görev yapan öğretim üyeleri.

Yaş Grubu: Yetişkin (Akademik kariyer yaş aralığına uygun).

Popülasyon Detayları: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü kapsamında yürütülen araştırmada, Türkiye’deki çeşitli üniversitelerde görev yapan öğretim üyeleri örneklem grubunu oluşturmuştur.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) yöntemiyle uygulanır. Katılımcılardan iş ve özel yaşamlarına dair yargılarını derecelendirmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

İş Stresi, Kariyer, Yaşam Kalitesi, Psikometri, Akademik Çalışanlar, Geçerlik.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Ölçek, doktora tezi kapsamında 2011 yılında geliştirilmiştir.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik çalışmalarda kullanımı için genellikle yazarın tezine ve ilgili yayınlara atıf yapılması gerekmektedir. Ticari kullanımlar için yazarla doğrudan iletişime geçilmesi önerilir. İletişim e-posta adresi mevcuttur.

Kaynaklar

1. Apaydın, Ç. (2011). Öğretim üyelerinin işe bağımlılık düzeyi ile iş-yaşam dengesi ve iş-aile yaşam dengesi arasındaki ilişki (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buraya tıklanarak indirilebilir: is-yasam-dengesi-olcegi-toad.pdf

Tez kaydına YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir: tez.yok.gov.tr

İş Yaşam Dengesi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

[Ölçek maddeleri, orijinal kaynakta yer almadığından (yalnızca referans ve psikometrik bilgiler mevcuttur), bu bölüm boş bırakılmıştır. Maddeler için doğrudan yazarın doktora tezine başvurulması gerekmektedir.]