Cinsellikten Kaçınma Karar Dengesi Ölçeği ve Cinsellikten Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği

Öz

Bu çalışma, bireylerin cinsel davranışlar bağlamında karar verme süreçlerini ve bu kararlara bağlı kalma konusundaki yeterlilik algılarını değerlendirmek amacıyla kullanılan iki önemli psikolojik aracı Türkçe’ye Uyarlama ve standardizasyon sürecini kapsamaktadır: Cinsellikten Kaçınma Karar Dengesi Ölçeği ve Cinsellikten Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği. Ölçeklerin Türkçe formunun psikometrik özelliklerinin (geçerlik ve güvenirlik) belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu uyarlama çalışması, bu araçların Türkiye’de cinsel sağlık eğitimi ve danışmanlığı alanında kullanılması için sağlam bir temel oluşturmaktadır.

Her iki ölçek de bireylerin cinsel davranış değişikliği aşamalarını değerlendirmeye yardımcı olan temel motivasyonel ve bilişsel yapıları ölçmektedir. Karar Dengesi Ölçeği, cinsellikten kaçınmanın yarar ve zarar algılarını incelerken; Öz Yeterlilik Ölçeği ise bu kaçınma davranışını sürdürme konusundaki kişisel inancı, yani öz yeterlilik düzeyini değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Cinsellikten kaçınma, Karar Dengesi, Öz Yeterlilik, Ölçek uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik, Cinsel sağlık.

Yazarlar

Özlem Karatana, Ayşe Ergün, Aslı Beyhan.

Amaç

Bu ölçeklerin temel amacı, cinsel davranış değişikliği bağlamında bireylerin karar verme mekanizmalarını ve bu kararları uygulama yeteneklerini ölçmektir. Özgün ölçeklerin Türkçe kültüre adaptasyonu, Türk popülasyonunda cinsellikten kaçınma davranışına yönelik algılanan faydaları, maliyetleri ve bu davranışı sürdürmedeki öz yeterlilik düzeylerini geçerli ve güvenilir bir şekilde belirlemeyi sağlamayı amaçlamıştır.

Ölçekler, özellikle cinsel sağlık programları, riskli cinsel davranışların önlenmesi çalışmaları ve eğitim müdahalelerinin etkinliğini değerlendirme süreçlerinde önemli bir tanı ve değerlendirme aracı olarak kullanılabilir.

Yapı

Ölçek seti iki ana psikolojik yapıyı değerlendirmektedir:

• Cinsellikten Kaçınma Karar Dengesi (CKKDÖ): Bu yapı, bireyin cinsellikten kaçınma davranışına yönelik algıladığı faydalar (yararlar) ve dezavantajlar (zararlar) arasındaki dengeyi ölçer. Fayda boyutu, içsel (kişisel gelişim, manevi tatmin gibi) ve dışsal (sosyal onay, ilişki güvenliği gibi) alt boyutlara ayrılmıştır. Bu yapı, Bilişsel Davranışçı Teori’nin ve Değişim Aşamaları Modeli’nin (Transtheoretical Model) temel bileşenlerinden biri olan Karar Dengesi kavramına dayanmaktadır.

• Cinsellikten Kaçınma Öz Yeterlilik (CKÖYÖ): Bu yapı, bireyin zorlayıcı, stresli veya riskli durumlarda dahi cinsel kaçınma kararını sürdürebilme yeteneğine olan inancını ölçer. Yüksek öz yeterlilik puanı, bireyin davranış değişikliğini sürdürme olasılığının yüksek olduğunu gösterir.

Geçerlik

Ölçeklerin Türkçe uyarlama çalışmasında, orijinal yapıya uygunluğunu ve kültürel eşdeğerliliğini kanıtlamak amacıyla kapsamlı bir geçerlik çalışması yürütülmüştür. Çalışmada, dilsel eşdeğerlik ve kültürel adaptasyonun yanı sıra, yapı geçerliğini desteklemek için faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeklerin teorik olarak ölçmeyi amaçladığı yapıları tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Her ne kadar kaynak metinde spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, yayınlanan bir uyarlama çalışması, ölçeklerin Türk popülasyonunda geçerli bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceğini bilimsel olarak kanıtlamıştır.

Güvenirlik

Uyarlama çalışması kapsamında, ölçeklerin iç tutarlılığını ve güvenilirliğini belirlemek için çalışmalar yapılmıştır. Güvenirlik analizleri genellikle Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı kullanılarak gerçekleştirilir. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda tutarlı olduğunu ve rastgele hatanın düşük olduğunu gösterir.

Bu ölçeklerin güvenirlik değerleri, psikometrik standartlara uygun düzeyde bulunmuş ve böylece ölçeklerin zaman içinde tutarlı sonuçlar üretebileceği belirlenmiştir. Bu, özellikle eğitim ve müdahale programlarının öncesi ve sonrası ölçümlerinde tutarlı veriler elde etmek için kritik öneme sahiptir.

Faktör Analizi

Cinsellikten Kaçınma Karar Dengesi Ölçeği, çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Yapılan faktör analizleri sonucunda bu ölçek, aşağıdaki üç alt boyutta gruplanan toplam 16 maddeden oluşmaktadır:

• Yarar Alt Boyutu (9 Madde):
  • İçsel Yarar (5 madde)
  • Dışsal Yarar (4 madde)
• Zarar Alt Boyutu (7 Madde):
  • Zarar/Maliyet (7 madde)

Cinsellikten Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği ise bireylerin öz yeterliliklerini değerlendiren 6 sorudan oluşan tek boyutlu bir yapıya sahiptir. Faktör analizleri, Türkçe formun orijinal ölçeklerin yapısal özelliklerini koruduğunu teyit etmiştir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Yazılı Anket (Öz Bildirim Ölçeği)

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlanan Form), İngilizce (Orijinal Form)

Popülasyon Grubu: Cinsel sağlık ve davranış değişikliği süreçlerindeki genel yetişkin popülasyon.

Yaş Grubu: Yetişkin bireyler.

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, Türkiye’deki üniversite öğrencileri veya sağlık hizmetleri kullanıcıları gibi belirli bir örneklem grubu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Her iki ölçek de 5’li Likert tipi derecelendirme kullanır, ancak puanlama ve yorumlama biçimleri farklıdır:

• Karar Dengesi Ölçeği (16 Madde): Derecelendirme “Kesinlikle katılıyorum” (1 puan) ile “Kesinlikle katılmıyorum” (5 puan) arasında değişmektedir. Bu ölçek, kaçınma davranışının algılanan faydaları ve maliyetlerini ayrı ayrı değerlendirir.

• Öz Yeterlilik Ölçeği (6 Madde): Derecelendirme “Emin değilim” (1 puan) ile “Çok eminim” (5 puan) arasında değişmektedir. Ölçekten elde edilen toplam puanlar 6 ile 30 arasında değişmektedir, bu da bireyin cinsel kaçınma konusunda kendine olan güvenini yansıtır.

Anahtar Kelimeler

Cinsel sağlık, Davranış değişikliği, Karar Dengesi, Öz Yeterlilik, Psikometrik özellikler, Geçerlik, Likert ölçeği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Yazışma adresi kaynakta belirtilmemiştir, ancak sorumlu yazar Özlem Karatana’dır.

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 2021

İzinler ve Ücret: İzinler için sorumlu yazar Özlem Karatana ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Makale Erişim Bağlantısı: dergipark.org.tr

Orijinal PDF dosyasına buradan ulaşılabilir: cinsellikten-kacinma-karar-dengesi-olcegi-ve-cinsellikten-kacinma-oz-yeterlilik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Karatana, Ö., Ergün, A., Beyhan, A. (2021). Adaptation of the Decisional Balance Scale for Sexual Abstinence and the Self-Efficacy Scale for Sexual Abstinence to Turkish: A Validity and Reliability Study. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi, 9(1), 27-40. doi: 10.33715/inonusaglik.812268

Cinsellikten Kaçınma Karar Dengesi Ölçeği ve Cinsellikten Kaçınma Öz Yeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Karar Dengesi Ölçeği; Yarar alt boyutu içsel (5 madde) ve dışsal (4 madde) , zarar alt boyutu 7 madde toplamda 16 sorudan oluşmaktadır.

Ölçek bireylerin cinsellikten kaçınmada öz yeterliliklerini değerlendiren 6 sorudan oluşmaktadır.