İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık Ölçeği

Özet

Bu ölçek, Sibel Dal ve Sayım Aktay tarafından 2015 yılında, bireylerin internet ortamında karşılaştıkları bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirme ve yorumlama becerilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, özellikle dijital bilgi akışının yoğunlaştığı günümüzde, kullanıcıların çevrimiçi içeriklerin güvenilirliğini, doğruluğunu ve tarafsızlığını sorgulama düzeylerini nicel olarak tespit etmeyi amaçlamaktadır. Eleştirel okuryazarlık becerilerini tek bir yapı altında toplayan ölçek, toplam 27 maddeden oluşmakta ve 5’li Likert ölçeği formatında yanıtlanmaktadır.

Geliştirme çalışması, ölçeğin güvenilir olduğunu ve yapısal olarak tek boyutlu bir yapıyı temsil ettiğini ortaya koymuştur. Bu araç, eğitim bilimleri ve iletişim araştırmaları alanlarında, dijital çağın getirdiği bilgi kirliliği karşısında bireylerin bilişsel savunma mekanizmalarını incelemek için önemli bir araç sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İnternet, Eleştirel Okuryazarlık, Dijital Okuryazarlık, Ölçek Geliştirme, Bilgi Değerlendirme, Medya Okuryazarlığı.

Yazarlar

Sibel DAL, Sayım AKTAY

[quads id=5]

Amaç

İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık Ölçeği’nin temel amacı, internet kullanıcılarının çevrimiçi bilgi kaynaklarına yönelik sahip oldukları eleştirel tutum ve davranışları ölçmektir. Geliştiriciler, hızla artan dijital içerik hacmi karşısında bireylerin bilgiyi pasif bir şekilde kabul etmek yerine, aktif bir şekilde analiz etme, sorgulama ve değerlendirme yeteneklerini belirlemeyi hedeflemiştir.

Bu ölçek, kullanıcıların web sitelerindeki içeriği okurken, kişisel görüşleri gerçek bilgilerden ayırma, varsayımlarla kanıtlanmış verileri ayırt etme ve edinilen bilgileri daha önceki bilgi birikimleriyle ilişkilendirme gibi karmaşık bilişsel süreçleri ne sıklıkla kullandığını ortaya koymaktadır. Elde edilen veriler, eğitim programlarının ve müdahale çalışmalarının etkinliğini ölçmekte kullanılabilir.

Yapı

Ölçek, “İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık” adı verilen tek bir psikolojik yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, bireyin internet ortamında gezinirken sergilediği yüksek düzeyli eleştirel düşünme becerilerinin bir göstergesidir. İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık, yalnızca okuma yeteneği ile sınırlı olmayıp, aynı zamanda bilginin kaynağını, amacını ve bağlamını sorgulamayı da içerir.

Ölçülen temel bileşenler arasında; kaynak güvenilirliğini sorgulama, önyargıları tespit etme, farklı bakış açılarını değerlendirme ve bilginin güncelliğini kontrol etme gibi kritik beceriler yer almaktadır. Ölçek, bu bileşenleri tek bir bütüncül boyut altında ele alarak, kullanıcıların dijital içerik tüketimindeki olgunluk seviyesini ortaya koyar.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirme çalışmasında geçerlik analizleri, aracın ölçmeyi amaçladığı yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü göstermek için gerçekleştirilmiştir. Yapı geçerliği, faktör analizi sonuçlarıyla desteklenmiştir; bu analizler 27 maddenin tek bir anlamlı boyut altında toplandığını doğrulamıştır.

Kapsam geçerliğini sağlamak amacıyla, ölçek maddeleri alan yazın taraması ve uzman görüşleri doğrultusunda belirlenmiş, böylece ölçeğin eleştirel okuryazarlık yapısının tüm yönlerini temsil ettiği varsayılmıştır. Her ne kadar orijinal kaynakta detaylı korelasyonel geçerlik (ölçüt bağımlı veya yakınsak geçerlik) verileri sunulmasa da, yapısal bütünlük, aracın teorik geçerliğini desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirlik çalışması, aracın zaman içinde ve farklı durumlarda tutarlı sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Orijinal kaynakta ölçeğin güvenilir olduğu açıkça belirtilmiştir.

Güvenilirlik, genellikle Cronbach’s Alpha iç tutarlılık katsayısı kullanılarak test edilmiş olup, elde edilen yüksek katsayı, ölçekteki 27 maddenin birbirleriyle tutarlı olduğunu ve aynı temel yapıyı ölçmeye katkıda bulunduğunu göstermektedir. Bu yüksek iç tutarlılık, ölçeğin psikometrik açıdan sağlam olduğunu ve araştırmalarda güvenle kullanılabileceğini işaret etmektedir.

Faktör Analizi

İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık Ölçeği’nin yapısal geçerliğini incelemek üzere yürütülen faktör analizi, ölçeğin beklenen teorik yapıyla uyumlu olduğunu kanıtlamıştır. Analizler sonucunda, ölçeğin tek boyutlu bir yapı sergilediği belirlenmiştir.

Bu tek boyutlu yapı, internet içeriğini değerlendirmeye yönelik tüm eleştirel bilişsel süreçleri kapsayıcı bir şekilde temsil etmektedir. Toplam 27 maddenin tamamı, bu ana faktör altında yüksek yük değerleri göstermiş, böylece ölçeğin parsimonious (az ve öz) ve güçlü bir yapıya sahip olduğu ortaya konmuştur.

Ölçüm Aracı

Test Türü: Geliştirme (Development)

Format: 27 maddeden oluşan, tek boyutlu, öz bildirim (self-report) envanteri.

Derecelendirme: 5’li Likert ölçeği kullanılmaktadır: 1 (Hiçbir zaman), 2 (Nadiren), 3 (Ara sıra), 4 (Çoğunlukla), 5 (Her zaman).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel internet kullanıcıları ve öğrenciler (Özellikle eğitim araştırmalarında kullanıma uygundur).

Yaş Grubu: Genç yetişkinler ve yetişkinler (Çevrimiçi medya okuryazarlığı becerilerine sahip olgun bireyler).

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki çeşitli örneklemler üzerinde geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcıların, belirtilen eleştirel okuryazarlık davranışlarını internet kullanımları sırasında ne sıklıkta sergilediklerini işaretlemeleri esasına dayanır.

Anahtar Kelimeler

Dijital Medya, Bilgi Güvenilirliği, Eleştirel Düşünme, Çevrimiçi Bilgi, Psikometrik Özellikler, Tek Boyut.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Yazarların güncel akademik kurum bilgileri için kaynak makaleye başvurulmalıdır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2015 yılında yayımlanan akademik bir çalışma sonucunda geliştirilmiştir. Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle yazarların iznine tabidir. Kullanım izni ve olası ücretler hakkında bilgi almak için sorumlu yazar Sayım Aktay ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Kaynaklar

1. Dal, S., & Aktay, S. (2015). İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık Ölçeği geliştirme çalışması. Journal of Academic Studies, 17(67), 185-199.

Orijinal makalenin PDF dosyası buradan indirilebilir: internet-icin-elestirel-okuryazarlik-olcegi-toad.pdf

Çalışmanın Academia.edu bağlantısı: academia.edu

[quads id=5]

İnternet İçin Eleştirel Okuryazarlık Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir. Ölçek, toplam 27 madde içermektedir. Aşağıda örnek maddeler sunulmuştur:

• 1 Bir web sitesindeki içeriği okurken, o konuda daha önce edindiğim bilgilerle ilişki kurarım.

• 2 Web sitelerinde, gerçek bilgilerle kişisel görüşleri ayırt etmeye çalışırım.

• 3 Web sitelerindeki içeriklerde, varsayımlarla kanıtlanmış bilgileri ayırt etmeye çalışırım.