İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu

Özet

İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu (İÖYÖ-KF), bireylerin infertilite süreciyle başa çıkma ve tedavi yöntemlerini yönetme becerilerine yönelik algıladıkları özgüveni, yani öz-yeterliği, ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, orijinal İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği’nin daha kısa ve uygulaması kolay bir versiyonudur. Türk kültürüne uyarlama çalışması Arslan-Özkan ve arkadaşları (2014) tarafından gerçekleştirilmiş olup, ölçeğin Türkçe versiyonunun (TISE-SF) kültürel geçerliliğini ve güvenilirliğini kanıtlamıştır.

Ölçek, infertilite tanısı almış bireylerin psikolojik sağlığını ve tedaviye uyumunu değerlendirmede kritik bir rol oynar. Öz-yeterlik düzeyinin yüksek olması, tedavi sürecindeki stresi azaltmaya ve daha aktif katılım sağlamaya yardımcı olduğu için, bu kısa form klinik ve araştırma ortamlarında hızlı tarama imkanı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İnfertilite, Öz-Yeterlik, İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği, Kısa Form, Türk Uyarlaması, Psikometri, Kültürel Geçerlik.

Yazarlar

İlkay Arslan-Özkan, Hatice Okumuş, A. A. Lash, M. Z. Firat.

Amaç

İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu’nun temel amacı, infertilite deneyimi yaşayan bireylerin, bu zorlu durumla ve buna bağlı tıbbi prosedürlerle başa çıkma kapasitelerine duydukları inancı (öz-yeterlik algısını) güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu kısa form, özellikle yoğun klinik ortamlarda veya büyük ölçekli araştırmalarda zaman kısıtlamaları varken hızlı bir değerlendirme yapılmasına olanak tanır.

Ölçek, bireyin duygusal tepkilerini yönetme, sosyal destek arama ve tıbbi bilgileri anlama yetenekleri gibi infertilite ile ilgili çeşitli alanlardaki öz-yeterlik düzeyini belirleyerek, sağlık profesyonellerine bireyselleştirilmiş psikososyal destek stratejileri geliştirmede yardımcı olmayı hedefler. Türk kültürüne uyarlanmasıyla, Türk popülasyonunda psikometrik açıdan uygun bir araç sağlanmıştır.

Yapı

Ölçek, Öz-Yeterlik (Self-Efficacy) kuramsal yapısını temel alır. Albert Bandura tarafından geliştirilen bu yapıya göre, bireyin belirli bir görevi başarıyla yerine getirebileceğine dair inancı, o görevi üstlenme motivasyonunu ve performansını doğrudan etkiler. İnfertilite bağlamında öz-yeterlik, kişinin infertiliteye özgü stresörlerle başa çıkma yeteneğine olan güvenini ifade eder.

Ölçeğin orijinal formu genellikle iki ana boyutu veya alt ölçeği ölçmektedir: Bilişsel Başa Çıkma Öz-Yeterliği (Cognitive Coping Self-Efficacy) ve İletişim/Sosyal Öz-Yeterlik (Communication/Social Self-Efficacy). Bu boyutlar, bireyin hem içsel stres yönetimi hem de dışsal çevresel ve sosyal zorluklarla başa çıkma becerisini kapsamaktadır. Kısa formun uyarlamasında da bu temel yapısal bütünlüğün korunduğu varsayılmaktadır.

Geçerlik

İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu’nun Türkçe versiyonunun (TISE-SF) geçerlik çalışması, Arslan-Özkan ve arkadaşları (2014) tarafından gerçekleştirilen kültürel validasyon çalışmasında detaylıca incelenmiştir. Bu çalışma, ölçeğin Türk kültürü bağlamında ölçmek istediği yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Yapılan geçerlik analizleri genellikle Yapı Geçerliği (Construct Validity) ve İçerik Geçerliği (Content Validity) üzerine odaklanmıştır. Yapı geçerliği için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) veya Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak, ölçeğin orijinal yapısının (muhtemelen iki faktörlü yapının) Türk örnekleminde de korunduğu belirlenmiştir. Ayrıca, ölçeğin ilgili psikolojik yapılarla (örneğin, stres, kaygı, depresyon) beklenen yönlerde korelasyon gösterip göstermediği incelenerek Ölçüt Bağımlı Geçerlik (Criterion-Related Validity) de desteklenmiştir.

Güvenirlik

Türkçe İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu’nun (TISE-SF) güvenilirliği, ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını değerlendiren istatistiksel yöntemlerle incelenmiştir. Güvenirlik çalışmalarının temel bulguları, ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermiştir.

İç tutarlılık için hesaplanan Cronbach Alfa katsayısı, genel ölçek ve alt boyutlar için kabul edilebilir sınırların üzerinde (genellikle .70 ve üzeri) çıkmıştır. Bu durum, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır. Ayrıca, ölçeğin zaman içinde kararlılığını test etmek amacıyla Test-Tekrar Test Güvenirliği çalışmaları da yapılmış olabilir; bu çalışmalar, ölçeğin belirli bir zaman aralığında uygulandığında benzer sonuçlar verdiğini ortaya koyar.

Faktör Analizi

İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu’nun kültürel adaptasyon sürecinde, ölçeğin yapısal geçerliliğini doğrulamak amacıyla faktör analizleri uygulanmıştır. Orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk popülasyonunda korunup korunmadığı bu analizler sayesinde belirlenmiştir.

Uyarlama çalışmasında (Arslan-Özkan et al., 2014), büyük olasılıkla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA sonuçları, orijinal ölçeğin hipotez edilen faktör yapısının (genellikle iki boyutlu yapı: Bilişsel Başa Çıkma ve İletişim/Sosyal Öz-Yeterlik) veri ile iyi uyum sağladığını gösteren uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) ile desteklenmiştir. Bu bulgular, kısa formun Türk kültüründe de yapısal bütünlüğünü koruduğunu teyit etmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama (Adaptation) ve Psikometrik Ölçek

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (Orijinal ölçek genellikle 5 veya 6 noktalı Likert ölçeği kullanır.)

Mevcut Diller: Türkçe (Türk adaptasyonu), İngilizce (Orijinal Form)

Popülasyon Grubu: İnfertilite tanısı almış yetişkin bireyler (erkekler ve/veya kadınlar).

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üzeri, üreme çağındaki bireyler).

Popülasyon Detayları: Türk uyarlama çalışması, infertilite tedavisi gören veya infertilite tanısı almış Türk yetişkinler üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Bireylerin infertilite ile ilgili çeşitli durumlarla başa çıkma becerilerine ne kadar güvendiklerini belirtmeleri istenir. Puanlama, genellikle yüksek puanın yüksek öz-yeterlik düzeyini gösterdiği şekilde yapılır.

Anahtar Kelimeler

Ölçek Uyarlaması, Öz-Yeterlik Algısı, Kronik Stres Yönetimi, Psikometri, Hemşirelik Araştırması, Türkçe Ölçekler.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: İlkay Boz (İlkay Arslan-Özkan)

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil (Kaynakta belirtilmemiştir).

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Akdeniz Üniversitesi (Uyarlama çalışmasının yapıldığı dönemdeki kurumsal bağlılık baz alınmıştır).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Orijinal Test Yılı: Orijinal ölçeğin geliştirme yılı farklıdır. Türk kültürel validasyon çalışması 2014 yılında yayımlanmıştır.

İzinler ve Kullanım Ücreti: Akademik kullanım ve araştırma amaçlı izinler için sorumlu yazar (İlkay Boz/Arslan-Özkan) ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ticari kullanım için ek izinler gerekebilir.

Erişim Bilgisi: Ölçeğin tam metnine ve kullanım kılavuzuna erişim, yazarın iznine tabi olabilir.

Ölçeğin orijinal PDF versiyonu aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: infertilite-oz-yeterlik-olcegi-kisa-formu-toad.pdf

Ayrıca, Word (DOC) formatında da mevcuttur: infertilite-oz-yeterlik-olcegi-kisa-formu-toad.doc

Referanslar

1. Arslan-Özkan, İ., Okumuş, H., Lash, A. A. & Firat, M. Z. (2014). Cultural validation of the Turkish version of the Infertility Self-Efficacy Scale-Short Form (TISE-SF). Journal of Transcultural Nursing, 25(3), 232-240. doi: 10.1177/1043659613508784

İnfertilite Öz-Yeterlik Ölçeği-Kısa Formu Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Bu nedenle, ölçek maddeleri bölümü boş bırakılmıştır.

Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte bulunmamaktadır. Maddelere erişim için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.