İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği (ITAS)

Özet

İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği (ITAS), özellikle organ nakli hastalarında hayati önem taşıyan immünsüpresif ilaç tedavisine hastaların ne düzeyde uyum sağladığını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Türkiye’deki uyarlama ve geçerlik-güvenirlik çalışması Bahar Bayhan tarafından 2014 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde tamamlanan bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Ölçek, hastaların organ reddini önlemek için belirlenen ilaç rejimlerine olan bağlılıklarını değerlendirir. ITAS, uyum sorunlarını üç ana boyutta ele almaktadır: ilacı unutma, doz veya zamanlama hataları yapma ve ilaçların yan etkileri nedeniyle tedaviyi aksatma. Ölçeğin Türkçe versiyonunun psikometrik özelliklerinin incelenmesi, klinik ve araştırma ortamlarında güvenilir ve geçerli bir ölçüm yapılmasına olanak sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

İmmünsüpresif Tedaviye Uyum Ölçeği, ITAS, Organ Nakli, İlaç Uyumsuzluğu, Tedaviye Bağlılık, Psikometrik Özellikler, Adaptasyon.

Yazarlar

Bahar Bayhan

Amaç

İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği’nin (ITAS) temel amacı, organ nakli sonrası bireylerin yaşam boyu sürdürmek zorunda oldukları immünsüpresif tedaviye yönelik uyum düzeylerini belirlemektir. Bu tedavilere uyum, nakledilen organın uzun süreli sağkalımı ve hastanın genel yaşam kalitesi açısından kritik öneme sahiptir.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının amacı, Türk kültürüne ve diline uygun, geçerli ve güvenilir bir araç sunarak, sağlık profesyonellerinin transplantasyon hastalarındaki potansiyel uyum risklerini erken tespit etmelerine yardımcı olmaktır. Bu sayede, hastanın tedaviye uyumunu artırmaya yönelik bireyselleştirilmiş müdahale programları geliştirilebilir.

Yapı

ITAS, psikolojideki Tedaviye Uyum (Adherence to Treatment) kavramını ölçmektedir. Tedaviye uyum, hastanın sağlık hizmeti sağlayıcısı tarafından önerilen dozaj ve zamanlama rejimine uygun olarak ilaçlarını alma derecesini ifade eder. İmmünsüpresif tedavide uyumsuzluk, genellikle subklinik organ reddine veya kronik organ hasarına yol açtığı için bu yapının ölçülmesi elzemdir.

Ölçek, uyumsuzluğun davranışsal yönlerine odaklanır ve hastaların kendi bildirimlerini kullanır. Ölçülen yapı, özellikle son üç ay içindeki spesifik hatalı davranışların sıklığı üzerinden tanımlanır. Bu davranışlar; unutkanlık, zaman/dozlama hataları ve yan etki kaynaklı kasıtlı bırakmaları içerir.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının geçerlik çalışmaları, öncelikli olarak İçerik Geçerliği (Content Validity) üzerine yoğunlaşmıştır. İçerik geçerliği, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapının tüm boyutlarını yeterince kapsayıp kapsamadığını değerlendirir.

Bu amaçla yedi uzmanın görüşüne başvurulmuştur. Uzman görüşlerinin uyumu, yüksek düzeyde saptanmıştır. Maddeler Arası Uyum İndeksi (M-İGİ) 0.96 ve Ölçek Düzeyi Uyum İndeksi (Ö-İGİ) 0.96 olarak rapor edilmiştir. Bu yüksek uyum katsayıları, ITAS’ın Türkçe formunun, immünsüpresif tedaviye uyum yapısını ölçmek için uygun ve temsil edici maddelere sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği’nin (İTUÖ) Türkçe versiyonunun güvenirlik analizi, iç tutarlılık yöntemi kullanılarak incelenmiştir. İç tutarlılık güvenirlik katsayısı (muhtemelen Cronbach Alfa değeri) 0.65 olarak bulunmuştur. Bu katsayı, ölçek madde sayısına ve çalışmada kullanılan örneklem büyüklüğüne bağlı olarak yorumlanmalıdır.

Her ne kadar 0.65 değeri bazı psikometrik bağlamlarda (özellikle kısa ölçekler için) kabul edilebilir alt sınırda olsa da, ölçeğin yapısal tutarlılığı Doğrulayıcı Faktör Analizi sonuçları ile desteklenmektedir. Bu durum, ölçeğin ölçüm gücünü ve tutarlılığını artırmaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliliğini ve faktör yapısının Türk popülasyonunda da korunup korunmadığını incelemek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. DFA, ölçek maddelerinin beklenen alt boyutlara yüklenip yüklenmediğini test eden önemli bir istatistiksel yöntemdir.

Yapılan analizler sonucunda, ölçeğin uyumlu olduğu sonucuna varılmıştır. Bu bulgu, ITAS’ın teorik olarak öngörülen faktör yapısının ampirik verilerle desteklendiğini ve bu yapının Türkçe uyarlamada da psikometrik olarak geçerli olduğunu göstermektedir. Bu, ölçeğin yapısal güvenilirliğine önemli bir kanıt sağlamaktadır.

Ölçek Yapısı

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Hastalar, belirtilen davranışları son 3 ay içinde kaç kez yaptıklarını belirtirler.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Organ nakli geçirmiş hastalar.

Yaş Grubu: Yetişkin hastalar.

Popülasyon Detayları: Yaşam boyu immünsüpresif tedavi rejimlerine uymak zorunda olan böbrek, kalp, karaciğer vb. nakli yapılmış bireyler.

Test Metodolojisi: Ölçek, dört basamaklı Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanır. Derecelendirme seçenekleri şunlardır:

• 1 = geçerli değil
• 2 = biraz geçerli
• 3 = geçerli
• 4 = yüksek

Anahtar Kelimeler

İlaç Bağlılığı, Transplantasyon Psikolojisi, Psikometrik Ölçek, İç Tutarlılık, Organ Reddi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Uyumsuzluk.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir (Uyarlama çalışmasının yapıldığı kurum).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışması 2014 yılında tamamlanmıştır. Ölçeğin kullanımı ve telif hakları ile ilgili kesin izin ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Bahar Bayhan ile doğrudan iletişim kurulması önerilmektedir.

Sorumlu yazarın iletişim e-posta adresi: [email protected].

Uyarlama çalışmasına ait yüksek lisans tezi, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir durumdadır. Ayrıca, ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: immunsupresif-tedaviye-uyum-olcegi-itas-toad.pdf.

Kaynaklar

Bayhan, B. (2014). Organ nakli hastalarında immunsupresif tedaviye uyum ölçeği’nin Türkiye’de geçerlik güvenirliği (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresinden edinilmiştir. (Tezin doğrudan linki: tez.yok.gov.tr).

İmmunsupresif Tedaviye Uyum Ölçeği (ITAS) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

1. Son 3 ay içerisinde organ reddinizi önleyecek ilaçlarınızı unuttuğunuz
   için kaç kez alamadınız?
2. Son 3 ay içerisinde organ reddinizi önleyecek ilaçlarınızı alırken dozunda ve/veya saatinde kaç kez yanlışlık yaptınız?
3. Son 3 ay içerisinde organ reddinizi önleyecek ilaçlarınızı yan etkileri nedeniyle kendinizi kötü hissetmenizden dolayı kaç kez almadınız?