HIV-AIDS Damgalama Ölçeği (HIV/AIDS Stigma Scale)

Özet

HIV-AIDS Damgalama Ölçeği, HIV/AIDS taşıyan bireylerin deneyimlediği damgalama düzeyini ölçmek amacıyla Türk kültürüne uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Pakizer Çalışkan tarafından 2011 yılında yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiştir. Ölçek, bireylerin maruz kaldığı sözlü saldırı, sosyal izolasyon ve sağlık hizmetlerindeki ihmal gibi çok boyutlu damgalama biçimlerini değerlendirmektedir. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türk toplumunda hem geçerli hem de güvenilir olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

HIV/AIDS, damgalama, stigma, psikometrik araç, uyarlama, sosyal izolasyon, geçerlik, güvenirlik.

Yazarlar

Pakizer Çalışkan

Amaç

Ölçeğin temel amacı, HIV/AIDS tanısı almış bireylerin günlük yaşamlarında karşılaştıkları çok boyutlu damgalama deneyimlerini sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu deneyimler, hem açık ayrımcılık hem de içselleştirilmiş olumsuz benlik algılarını kapsamaktadır. Uyarlama çalışması, özellikle Türkiye bağlamında damgalayıcı tutumların şiddetini ve yaygınlığını belirlemeyi hedeflemiştir.

Yapı

Ölçek, HIV/AIDS ile ilişkili damgalama yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle bireylerin hastalıkları nedeniyle yaşadıkları dışlanma, ayrımcılık ve içselleştirilmiş utanç duygularını içerir. Ölçek, bu karmaşık yapıyı altı temel faktöre ayırarak detaylı bir analiz sunar:

• Sözlü Saldırı
• Olumsuz Benlik Algısı
• Sağlık Bakım İhmali
• Sosyal İzolasyon
• Bulaşma Korkusu
• İşyeri Damgası

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, öncelikle kapsam geçerliği (Content Validity) ve dil geçerliği üzerine odaklanmıştır. Kapsam geçerliğini değerlendirmek üzere uzman görüşleri alınmıştır. Uzmanlar, her maddeyi 1 (Uygun değil) ile 4 (Çok uygun) arasında değişen dörtlü bir puanlama sistemi kullanarak değerlendirmiştir. Bu değerlendirme kriterleri şunlardır:

1. 1 puan: Uygun değil
2. 2 puan: Biraz uygun/ifadenin revizyonu gerekir
3. 3 puan: Oldukça uygun ancak ufak değişiklik gerekir
4. 4 puan: Çok uygun

Değerlendirmeler sonucunda, maddelerin %80’inin 3 veya üzeri puan alması kriteri benimsenmiştir. Bu süreçte düşük puan alan maddeler tekrar gözden geçirilerek revize edilmiştir. Ölçeğin genel Kapsam Geçerlik İndeksi (KGİ) 0,96 olarak hesaplanmıştır, bu da yüksek bir geçerlik düzeyine işaret etmektedir. Ayrıca, uzman görüşleri ve ön uygulama sonuçları doğrultusunda ölçeğin dil geçerliği onaylanmış ve ifadelerin hedef kitle tarafından anlaşılırlığı sağlanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışması, 125 hastanın katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Güvenirlik analizinde test-tekrar test yöntemi kullanılmıştır. İlk uygulamaya katılan hastalardan 30 kişilik bir alt grup seçilmiş ve bu gruba ilk uygulamadan 15 ila 30 gün sonra tekrar uygulama yapılmıştır.

Test-tekrar test güvenirliğini belirlemek amacıyla, iki uygulama arasındaki puanlar arasındaki korelasyon incelenmiştir. Bu korelasyon analizi için Pearson Momentler Çarpımı tekniği kullanılmıştır. Elde edilen katsayılar, ölçeğin zamana karşı tutarlılığını desteklemektedir.

Faktör Analizi

Ölçek, HIV/AIDS ile yaşayan bireylerin deneyimlediği damgalama boyutlarını ölçmek üzere toplamda 33 maddeden ve altı farklı faktörden oluşmaktadır. Bu faktör yapısı, damgalanmanın farklı psikososyal ve çevresel tezahürlerini kapsamaktadır:

• Sözlü Saldırı: 8 madde.
• Olumsuz Benlik Algısı: 5 madde.
• Sağlık Bakım İhmali: 7 madde.
• Sosyal İzolasyon: 5 madde.
• Bulaşma Korkusu: 6 madde.
• İşyeri Damgası: 2 madde.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama)

Popülasyon Grubu: HIV/AIDS tanısı almış hastalar

Yaş Grubu: Yetişkin hasta grubu

Popülasyon Detayları: Güvenirlik ve geçerlik çalışmaları için toplam 125 hasta dahil edilmiştir.

Test Metodolojisi: Dörtlü Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır. Puanlama sistemi aşağıdaki gibidir:

• Hiçbir zaman: 0 puan
• Bir ya da iki kez: 1 puan
• Birkaç kez: 2 puan
• Çoğu zaman: 3 puan

Anahtar Kelimeler

HIV, AIDS, damgalama ölçeği, psikometri, sosyal dışlanma, sağlık hizmetleri, test-tekrar test, Pearson korelasyonu.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Kurum E-posta Adresleri: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Çalışma yapıldığı sırada).

Yazışma Adresi E-posta: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinali yabancı dilde olup, Çalışkan (2011) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. Testin uyarlama yılı 2011’dir. Ölçeğin kullanımı, telif hakları ve olası ücretlendirme bilgileri için sorumlu yazar Pakizer Çalışkan ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Çalışkan, P. (2011). HIV-AIDS Damgalama Ölçeğinin Türk toplumunda geçerlik ve güvenilirliği (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Tezin YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerindeki bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: hiv-aids-damgalama-olcegi-hivaids-stigma-scale-toad.pdf

HIV-AIDS Damgalama Ölçeği Maddeleri

Sözlü Saldırı (8 Madde): Birisi beni azarladı

Olumsuz Benlik Algısı (5 Madde): Artık bir birey olmadığımı hissettim.

Sağlık Bakım İhmali (7 Madde): Hastanede yada klinikte ağrım önemsenmedi.

Sosyal İzolasyon (5 Madde): İnsanlar beni ziyaret etmeyi bıraktı

Bulaşma Korkusu (6 Madde): Diğer insanlarla birlikte yemek yemeyi bıraktım.

İşyeri Damgası (2 Madde): Birisi beni işimden kovdurmaya çalıştı.