Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği (HaDDÖ)

Özet

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği (HaDDÖ), bireylerin hastalığa veya semptomlara karşı gösterdikleri tepki, algı ve tutumları ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, orijinal bir envanterin Türkçe uyarlaması olup, Hüseyin Güleç tarafından 2012 yılında gerçekleştirilen bir ön çalışma ile Türk kültürüne kazandırılmıştır. Ölçeğin temel amacı, klinik ve araştırma ortamlarında hastalık davranışının boyutlarını geçerli ve güvenilir bir şekilde saptamaktır. Özellikle psikiyatri ve nörolojik bilimler alanlarında, hastaların semptomlara yönelik tutumlarının anlaşılması ve tedavi planlarının oluşturulması açısından önemli bir katkı sağlamaktadır.

Uyarlama çalışması, ölçeğin dilsel ve kültürel eşdeğerliğini sağlamayı hedeflemiş, böylece Türkiye’deki popülasyonlarda hastalık davranışı kavramının doğru bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanımıştır. Bu ön çalışma, ölçeğin geçerlilik ve güvenirlik özelliklerini inceleyerek HaDDÖ’nün Türk literatüründeki kullanımına zemin hazırlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Hastalık davranışı, psikometri, uyarlama, geçerlik, güvenirlik, psikiyatri, nörolojik bilimler, semptom algısı.

Yazarlar

Hüseyin Güleç

Amaç

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği’nin (HaDDÖ) birincil amacı, bireylerin algılanan hastalık durumlarına veya fiziksel belirtilere yönelik gösterdikleri tepki kalıplarını ve davranışsal örüntüleri sistematik olarak ölçmektir. Bu bağlamda, ölçek, bireyin hastalık durumunu ne ölçüde abarttığını, inkar ettiğini veya uygunsuz bir şekilde tepki verdiğini belirlemeye yardımcı olur.

HaDDÖ’nün Türkçe uyarlamasının temel amacı ise, orijinal ölçeğin psikometrik özelliklerini koruyarak, Türk popülasyonunda hastalık davranışı kavramının geçerli ve güvenilir bir şekilde değerlendirilmesini sağlamaktır. Bu sayede, hem klinik teşhis süreçlerine destek olmak hem de hastalık davranışı ile ilişkili psikolojik ve sosyal faktörleri inceleyen araştırmalara güvenilir bir araç sunulması hedeflenmiştir.

Yapı

Ölçek, psikolojideki temel bir kavram olan Hastalık Davranışı (Illness Behavior) yapısını ölçmektedir. Hastalık davranışı, bir bireyin semptomlarını fark etme, değerlendirme ve bu semptomlara tepki olarak tıbbi bakım arama veya kaçınma şeklindeki eylemlerini kapsar. Bu yapı, genellikle fiziksel semptomların ötesinde, psikolojik ve sosyal bileşenleri içerir.

HaDDÖ, bu davranışsal ve bilişsel örüntüleri yakalamak üzere tasarlanmıştır. Bu yapısal yaklaşım, özellikle somatoform bozukluklar, kronik ağrı sendromları ve genel tıbbi durumlarla ilişkili psikolojik stresin değerlendirilmesinde kritik öneme sahiptir. Ölçek, bireyin hastalığı deneyimleme biçiminin tedavisini ve prognozunu nasıl etkilediğini anlamayı mümkün kılar.

Geçerlik

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasına dair geçerlik çalışmaları, Hüseyin Güleç’in 2012 tarihli ön çalışmasında sunulmuştur. Geçerlik, ölçeğin gerçekten ölçmek istediği yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü gösteren temel bir psikometrik özelliktir.

Ön çalışma kapsamında, HaDDÖ’nün yapı geçerliğinin belirlenmesi amacıyla faktör analizleri (Bkz. Faktör Analizi bölümü) ve ölçüt bağımlı geçerliğinin incelenmesi için diğer ilgili ölçeklerle korelasyon analizleri yapılmıştır. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiştir; ancak detaylı geçerlik analiz sonuçlarına Güleç (2012) makalesinden ulaşılabilir. Yapılan analizler, HaDDÖ’nün hastalık davranışı yapısını Türk kültüründe başarılı bir şekilde temsil ettiğini göstermeyi amaçlamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları da Güleç (2012) tarafından yayımlanan ön çalışmanın bir parçasıdır. Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlılığını ve kararlılığını ifade eder; yani, aynı koşullar altında tekrar uygulandığında benzer sonuçlar verme derecesini belirtir.

Güvenirlik analizleri genellikle iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve test-tekrar test yöntemlerini içerir. İç tutarlılık analizi, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme derecesini gösterirken, test-tekrar test güvenilirliği ölçeğin zaman içindeki kararlılığını değerlendirir. Orijinal kaynakta spesifik güvenirlik katsayıları yer almasa da, uyarlama çalışması, HaDDÖ’nün Türk popülasyonunda yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ve ölçümde kararlılık gösterdiğini doğrulamayı amaçlamıştır.

Faktör Analizi

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği’nin (HaDDÖ) Türkçe uyarlamasında, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk kültüründe de geçerli olup olmadığını test etmek amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeğin kuramsal olarak öngörülen boyutlarını veya alt ölçeklerini deneysel olarak doğrulamayı hedefler.

Uyarlama sürecinde genellikle Keşfedici Faktör Analizi (KFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerinden biri veya her ikisi birden kullanılır. HaDDÖ için yapılan ön çalışmada (Güleç, 2012), ölçeğin orijinal yapısına uygun bir faktör modelinin elde edildiği varsayılmaktadır. Bu analizler, HaDDÖ’nün çok boyutlu doğasını ortaya koyarak, hastalık davranışı yapısının farklı bileşenlerini bağımsız olarak inceleme olanağı sunar.

Araç

Test Türü: Uyarlama, Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Format: Derecelendirme formatı (Orijinal kaynakta derecelendirme şekli belirtilmemiştir, ancak tipik olarak Likert tipi bir ölçek kullanıldığı varsayılır.)

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlaması yapılmıştır.)

Popülasyon Grubu: Klinik popülasyonlar (Psikiyatri ve Nöroloji hastaları) ve genel yetişkin popülasyonu.

Yaş Grubu: Yetişkinler (Çalışmanın yapıldığı popülasyonun yaş aralığı makalede detaylandırılmıştır.)

Popülasyon Detayları: Ön çalışma, HaDDÖ’nün psikiyatri ve nörolojik bilimler alanındaki hastalar üzerinde uygulanabilirliğini test etmiştir.

Test Metodolojisi: Uygulama, bireylerin kendi algı ve tepkilerini işaretlediği kağıt kalem veya dijital ortamda gerçekleştirilen bir öz bildirim yöntemidir. Puanlama, genellikle toplanan puanların kesme noktaları veya normatif değerler üzerinden yorumlanmasını içerir.

Anahtar Kelimeler

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği, HaDDÖ, güvenirlik, geçerlilik, psikometrik özellikler, Türkçe uyarlama, klinik psikoloji, somatizasyon.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Belirtilmemiştir (Yazarın 2012’deki yayın sırasında bağlı olduğu kurum adresi makalede mevcuttur).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Uyarlama Yılı: 2012

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı ve klinik uygulamaları için izinler, sorumlu yazar Hüseyin Güleç ile doğrudan iletişime geçilerek alınmalıdır. Kullanım ücreti bilgisi orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim: [email protected]

Kaynaklar

Güleç, H. (2012). Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeğinin Türkçe uyarlamasının geçerlilik ve güvenirliği: Bir ön çalışma. Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi, 25(2), 140-146. doi: 10.5350/DAJPN2012250206

Makalenin Ulakbim linki: uvt.ulakbim.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: hastalik-davranisini-degerlendirme-olcegi-haddo-toad.pdf

Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği (HaDDÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynak içeriğinde Hastalık Davranışını Değerlendirme Ölçeği (HaDDÖ) maddelerine dair bilgi bulunmamaktadır. Ölçek maddeleri, referans gösterilen makalenin tam metninde yer almaktadır.