Hastalık Algısı Ölçeği

Özet

Hastalık Algısı Ölçeği (HAÖ), bireylerin sahip oldukları sağlık durumlarına veya kronik hastalıklarına ilişkin bilişsel ve duygusal temsillerini değerlendirmek amacıyla uyarlanmış bir ölçüm aracıdır. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu, Zehra Armay tarafından 2006 yılında İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde sunulan bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, ölçeğin Türk kültürüne uygunluğunu ve geçerlilik ile güvenilirlik özelliklerini test etmektir.

HAÖ, bireyin hastalığı nasıl algıladığını (örneğin, nedenleri, süresi, sonuçları ve kontrol edilebilirliği) ölçerek, hastalığa yönelik başa çıkma stratejileri ve sağlık davranışları arasındaki ilişkiyi anlamada önemli bir rol oynamaktadır. Bu araç, özellikle sağlık psikolojisi ve davranışsal tıp alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hastalık Algısı, Sağlık Psikolojisi, Ölçek Uyarlama, Geçerlilik, Güvenilirlik, Psikometri.

Yazarlar

Armay, Z.

Amaç

Hastalık Algısı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yaşadıkları hastalığa dair geliştirdikleri öznel inanç sistemlerini ve temsilleri sistematik olarak ölçmektir. Bu inançlar, hastanın hastalığına verdiği duygusal tepkiler ve uyguladığı tedaviye uyum gibi kritik sağlık çıktılarını doğrudan etkilemektedir.

Armay (2006) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasının özel amacı ise, uluslararası alanda kabul görmüş olan bu ölçeği Türkçe konuşan popülasyonun kullanımına sunmak ve Türkiye’deki sağlık alanındaki araştırmalara psikometrik açıdan sağlam bir zemin sağlamaktır.

Yapı

Ölçek, hastalığa yönelik bireysel algıların psikolojik yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle Leventhal’in Öz-Düzenleme Modeli (SRM) çerçevesinde ele alınır ve beş temel boyutu kapsar: Hastalık Kimliği (semptomların hastalığa atfedilmesi), Süreç/Zaman Çizelgesi (hastalığın beklenen süresi), Sonuçlar (hastalığın beklenen etkileri ve ciddiyeti), Kontrol (tedavi veya kişisel çabayla hastalığın kontrol edilebileceğine dair inanç) ve Nedenler (hastalığın algılanan etiyolojisi).

Ölçek, bireyin bu boyutlardaki inançlarının yoğunluğunu ve niteliğini değerlendirerek, hastalığa yönelik kapsamlı bir hastalık algısı profili sunar. Bu algıların anlaşılması, sağlık profesyonellerine hastaların tedaviye uyumunu artırmak için kişiselleştirilmiş müdahale stratejileri geliştirme imkanı tanır.

Geçerlik

Ölçeğin Türk popülasyonundaki geçerliliğine dair Armay (2006) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne ölçüde doğru ölçtüğü araştırılmıştır. Kaynak metinde spesifik geçerlilik katsayıları belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinde genellikle yapı geçerliliği ve kapsam geçerliliği incelenir.

Yapı geçerliliğinin sağlanması, ölçeğin orijinal yapısındaki boyutların Türkçe versiyonunda da korunduğunu gösterir. Bu, maddelerin teorik olarak öngörülen faktörlere yüklenip yüklenmediğinin incelenmesini içerir.

Güvenirlik

Kaynak verilerinde spesifik güvenirlik bilgileri yer almamaktadır. Ancak, 2006 tarihli uyarlama çalışmasında, ölçeğin iç tutarlılığının (Cronbach Alfa katsayısı) ve muhtemelen test-tekrar test güvenirliğinin incelenmiş olması beklenir. İç tutarlılık, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir ve yüksek alfa katsayıları (güvenilirlik) ölçeğin kararlılığını destekler.

Faktör Analizi

Hastalık Algısı Ölçeği’nin uyarlama sürecinde, orijinal ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk örnekleminde de doğrulanması amacıyla Faktör Analizi yönteminin kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu analiz, ölçeğin temel bileşenlerini ortaya çıkarmakta ve maddelerin beklenen alt boyutlar altında gruplanıp gruplanmadığını istatistiksel olarak test etmektedir. Faktör analizinin başarısı, ölçeğin kültürel olarak eşdeğer ve yapısal olarak sağlam olduğunun kanıtlanması açısından hayati öneme sahiptir.

Ölçüm Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Sağlık Bilimleri alanındaki bireyler veya kronik hastalığı olan yetişkin popülasyonlar.

Age Group: Yetişkinler (Adults)

Population Details: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde çalışılmıştır.

Test Methodology: Psikometrik Uyarlama ve Geçerlilik/Güvenilirlik Çalışması.

Anahtar Kelimeler

Illness Perception, Self-Regulation Model, Armay 2006, Psikometri, Sağlık davranışları.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: Belirtilmemiştir.

Correspondence Address: İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Hastalık Algısı Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışması 2006 yılında tamamlanmıştır. Ölçek, bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiği için, akademik amaçlı kullanımlarda Armay (2006) kaynağının doğru şekilde referans gösterilmesi gerekmektedir. Ticari veya geniş ölçekli kullanımlar için, ölçeğin orijinal geliştiricilerinden izin alınması gerekebilir.

Kaynaklar

Armay, Z. (2006). Hastalık algısı ölçeğinin geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Erişim Linki (Tez Kaynağı): tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: hastalik-algisi-olcegi-toad.pdf

Hastalık Algısı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi için Armay (2006) tarafından hazırlanan yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.