Hastalığı Kabul Ölçeği

Özet

Hastalığı Kabul Ölçeği (HKÖ), bireylerin kronik bir hastalıkla yaşama ve bu durumu psikolojik olarak kabullenme düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Ölçeğin Türkiye adaptasyonu, 2009 yılında Dilek Büyükkaya Besen tarafından diyabetik bireyler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Sekiz maddeden ve tek boyutlu bir yapıdan oluşan bu ölçek, kişinin hastalık nedeniyle yaşadığı kısıtlanmışlık, sosyal yük algısı ve kendini değersiz hissetme durumlarını değerlendirerek genel bir kabul puanı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hastalığı Kabul Ölçeği, Kronik Hastalık, Hastalık Kabulü, Diyabet, Psikometrik Araç, Uyarlama.

Yazarlar

Dilek Büyükkaya Besen

[quads id=5]

Amaç

Hastalığı Kabul Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin kronik bir hastalığın varlığını ve getirdiği sonuçları ne ölçüde içselleştirdiklerini ve kabul ettiklerini belirlemektir. Bu kabul düzeyi, hastaların tedaviye uyum süreçleri, yaşam kaliteleri ve genel psikososyal iyi oluşları açısından kritik bir göstergedir.

Ölçeğin Türkiye uyarlaması, özellikle diyabetik bireylerin hastalık kabul düzeylerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçebilecek, kültüre özgü bir araç sunmayı hedeflemiştir. Uyarlama çalışması, ayrıca hastalık kabul düzeyini etkileyen demografik ve klinik faktörleri saptayarak, sağlık profesyonellerine yönelik etkili müdahale stratejilerinin geliştirilmesine bilimsel bir zemin oluşturmuştur.

Yapı

Hastalığı Kabul Ölçeği, psikolojik adaptasyon süreçlerinin bir parçası olan hastalık kabulü yapısını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin kronik sağlık durumunu inkar etme veya reddetme yerine, durumu gerçekçi bir şekilde tanıma, hastalığın getirdiği kısıtlamaları kabul etme ve bu kısıtlamalarla etkili bir şekilde başa çıkma becerisini kapsar.

Ölçek, yapısal olarak tek boyutlu bir ölçüm aracıdır. Ölçülen bu boyut, bireyin hastalıkla ilgili duygusal zorluklar, sosyal içe çekilme eğilimi, öz-yeterlilik algısındaki düşüş ve hastalığın yaşam kalitesi üzerindeki etkilerini bütüncül olarak değerlendirir. Yüksek puanlar, genellikle hastalığın kabulünde zorlanma veya düşük adaptasyon düzeyini işaret etmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, iç ölçüt geçerliği ve yapı geçerliği analizleri ile desteklenmiştir. İç ölçüt geçerliği kapsamında yapılan analizde, Hastalığı Kabul Ölçeği’nin üst ve alt gruplardaki puan ortalamaları arasındaki farkın istatistiksel olarak ileri derecede anlamlı olduğu tespit edilmiştir (t = 22,139; p = 0,000). Bu bulgu, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ayırt edebilme yeteneğine sahip olduğunu göstermektedir.

Yapı geçerliğini değerlendirmek amacıyla yapılan faktör analizi sonuçlarında, Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) katsayısı 0,75 olarak bulunmuştur; bu değer, verilerin faktör analizi için uygun olduğunu göstermektedir. Ayrıca Barlett testi sonucu ileri düzeyde anlamlıdır (X² = 201,775; p = 0,000). Bu istatistiksel veriler, ölçeğin Türkiye popülasyonunda güçlü bir yapısal geçerliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Güvenirlik

Hastalığı Kabul Ölçeği’nin güvenirliği, iç tutarlılık ve test-tekrar test yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Test-tekrar test sonuçları, ölçeğin üç hafta arayla iki kez uygulanmasıyla elde edilen sonuçların istatistiksel olarak anlamlı korelasyon gösterdiğini ortaya koymuştur (r = 0,71; p = 0,000). Bu sonuç, ölçeğin zaman içinde tutarlı ölçümler yapabildiğini kanıtlamaktadır.

İç tutarlılık güvenirlik katsayısı olan Cronbach Alpha değeri, toplam ölçek için α = 0,79 olarak saptanmıştır. Bu değer, ölçeğin maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir. Madde-toplam puan korelasyonları ise 0,45 ile 0,77 arasında değişmekte olup, tüm katsayılar istatistiksel olarak ileri düzeyde anlamlıdır (p < 0,05).

Faktör Analizi

Hastalığı Kabul Ölçeği’nin faktör yapısını belirlemek üzere yürütülen analizler, ölçeğin beklenen yapısını doğrulamıştır. Yapılan faktör analizi sonucunda, öz değeri (eigenvalue) birin üzerinde olan yalnızca bir faktör tespit edilmiştir. Bu tek faktör, ölçeğin toplam varyansının %40’ın üzerinde bir kısmını açıklamaktadır.

Bu bulgu, ölçeğin teorik olarak varsayılan tek boyutlu yapısını desteklemektedir. Ölçek, kronik hastalığın kabulü kavramını tek bir bileşen altında toplamaktadır, bu da uygulayıcılar için yorumlamayı basitleştirmektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Hastalığı Kabul Ölçeği 8 maddeden oluşmaktadır ve 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır. Derecelendirme sistemi şöyledir: 1 = tamamen katılıyorum; 5 = hiç katılmıyorum. Yüksek puanlar genellikle hastalığı kabul etmede zorlanmayı ifade eder.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Kronik hastalığı olan bireyler, özellikle diyabetik bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkin Popülasyon

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan diyabet tanısı almış bireyler üzerinde uyarlanmıştır.

Test Metodolojisi: Bireysel öz bildirim ölçeği (Self-report scale).

Anahtar Kelimeler

Hastalıkla Başa Çıkma, Adaptasyon, Psikometrik Özellikler, Güvenirlik, Geçerlik, Tek Boyutluluk.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Dilek Büyükkaya Besen (Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İzmir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2009 yılında doktora tezi kapsamında tamamlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Dilek Büyükkaya Besen ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım izinleri ve güncel ücret bilgisi için yazarın kurumsal e-posta adresi kullanılabilir.

Uyarlama tezine ait orijinal bağlantı YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde mevcuttur: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: hastaligi-kabul-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

• Büyükkaya-Besen, D. (2009). Hastalığı kabul ölçeğinin türk toplumundaki diyabetik bireylere uyarlanması ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi. (Doktora Tezi). Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İzmir.

[quads id=5]

Hastalığı Kabul Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 8 maddeden oluşmaktadır ve tek boyutludur. Aşağıda, ölçekten seçilmiş örnek maddeler listelenmiştir:

1. Hastalığımın getirdiği sınırlamalara uyum sağlamakta zorlanıyorum (1. madde)
2. Hastalığım zaman zaman kendimi işe yaramaz hissetmeme sebep oluyor (3. madde)
3. Hastalığım, aileme ve arkadaşlarıma yük olmama neden oluyor (5. madde)
4. Hastalığım yüzünden, insanların, benim yanımda olmaktan çoğunlukla rahatsız olduklarını düşünüyorum (8. madde)