Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği

Özet

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği (GİGÇÖ), Enhanced Cued Recall Test (ECRT) olarak bilinen nöropsikolojik değerlendirme aracının Türkçe’ye uyarlanmış versiyonudur. Bu ölçek, özellikle Alzheimer Hastalığı (AH) ve Hafif Kognitif Bozukluk (HKB) gibi nörodejeneratif durumların erken tanısında bir tarama testi olarak yüksek fayda sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, bireylerin epizodik bellek depolama ve geri çağırma yeteneklerini, hem serbest hem de ipuçlu geri çağırma koşulları altında değerlendirerek, bellek bozukluğunun türü hakkında önemli bilgiler sunar. Saka ve arkadaşları (2006) tarafından Türk popülasyonunda geçerliği ve kullanışlılığı incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma, ECRT, Nöropsikoloji, Alzheimer Hastalığı, Hafif Kognitif Bozukluk, Epizodik Bellek, Uyarlama, Klinik Tarama.

Yazarlar

Esen Saka, E. Mihci, M. A. Topcuoglu, S. Balkan.

Amaç

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin hafif kognitif bozukluk veya erken evre Alzheimer Hastalığı belirtilerini gösterip göstermediğini hızlı ve güvenilir bir şekilde taramaktır. Ölçek, özellikle hipokampal fonksiyon bozukluğuna bağlı olduğu düşünülen bellek depolama sorunlarını, fronto-subkortikal disfonksiyona bağlı geri çağırma sorunlarından ayırt etmede klinik bir araç olarak hizmet vermektedir. Bu amaçla, bellek performansının standart serbest geri çağırma testlerine kıyasla ipuçlarının yardımıyla nasıl değiştiğini ölçer.

Yapı

GİGÇÖ, temel olarak epizodik belleği ölçmektedir. Epizodik bellek, olayların, zamanın ve yerin özel bağlamına dayanan kişisel deneyimlerin hatırlanması yeteneğidir. Ölçek, bu yapıyı iki ana bileşen üzerinden değerlendirir:

• Depolama (Encoding): Bireyin yeni bilgiyi kalıcı olarak belleğe kaydetme yeteneği.
• Geri Çağırma (Retrieval): Depolanan bilgiye erişme yeteneği. Geri çağırma, hem serbest (yardımsız) hem de ipuçlu (kategorik veya anlamsal yardım ile) olmak üzere iki farklı koşulda test edilir.

Bu test, özellikle nöropsikoloji alanında, hipokampal hasarın genellikle depolama başarısızlığına, kortikal veya frontal hasarın ise geri çağırma başarısızlığına yol açtığı varsayımına dayanarak, bellek bozukluğunun nörolojik temelini anlamak için kritik bir ayrım sağlar.

Geçerlik

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği’nin Türkçe adaptasyonu, 2006 yılında Saka ve arkadaşları tarafından yayımlanan çalışmada incelenmiştir. Çalışma, ölçeğin Türk popülasyonunda Alzheimer Hastalığı ve Hafif Kognitif Bozukluk tanısında yüksek tanısal kullanışlılığa sahip olduğunu göstermiştir.

• Tanısal Geçerlik: Ölçek, sağlıklı kontrol gruplarını, HKB hastalarını ve AH hastalarını ayırt etmede yüksek hassasiyet ve özgüllük (sensitivity and specificity) değerleri sergilemiştir. Bu bulgular, testin klinik tarama aracı olarak geçerli olduğunu desteklemektedir.
• Kriter Geçerliği: GİGÇÖ skorlarının, diğer kabul görmüş kognitif ve bellek testlerinin (örneğin, Mini Mental Durum Muayenesi (MMSE) veya diğer standart bellek alt testleri) skorları ile beklenen yönlerde korelasyon gösterdiği rapor edilmiştir.

Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları (örneğin, korelasyon değerleri veya ROC eğrisi analizleri) belirtilmemiş olsa da, çalışmanın temel sonucu, GİGÇÖ’nün klinik ortamda güvenilir bir tarama aracı olarak kullanılabileceğidir.

Güvenirlik

Orijinal kaynakta Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasına ait spesifik güvenirlik katsayıları (iç tutarlılık, test-tekrar test güvenirliği) belirtilmemiştir. Ancak, nöropsikolojik bir test olarak, ölçeğin güvenilirliğinin yüksek olması beklenir.

• Standart Güvenirlik Beklentileri: Benzer uluslararası ECRT uygulamaları yüksek test-tekrar test güvenirliği sergilemektedir. Bu, aynı bireylerin farklı zamanlarda benzer skorlar alacağı anlamına gelir.
• Uygulayıcı Güvenirliği (Inter-rater Reliability): GİGÇÖ, yapılandırılmış bir uygulama ve puanlama metodolojisine sahip olduğu için, farklı uygulayıcılar tarafından puanlandığında yüksek düzeyde tutarlılık (güvenirlik) göstermesi muhtemeldir.

Faktör Analizi

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Testi, genellikle tek bir ana faktör (epizodik bellek performansı) altında toplanan, ancak detaylı analizde farklı alt bileşenleri (depolama ve geri çağırma) ayırt eden bir yapıya sahiptir.

• Yapısal Analiz: Testin puanları genellikle serbest geri çağırma, ipuçlu geri çağırma ve toplam geri çağırma skorları olarak ayrıştırılır. Bu ayrım, bellek bozukluğunun temel mekanizmasının (depolama yetersizliği mi yoksa erişim yetersizliği mi) belirlenmesine olanak tanıyan örtük bir faktör yapısını yansıtır.
• Özgün Faktörler: GİGÇÖ, özellikle bellek bozukluğunun doğasını aydınlatmak için tasarlanmıştır; bu nedenle, genellikle serbest geri çağırmanın frontal fonksiyonlarla, ipuçlu geri çağırmanın ise daha çok hipokampal depolama kapasitesiyle ilişkili olduğu şeklinde yorumlanan iki farklı mekanizmaya dayalı sonuçlar üretir.

Ölçek Bilgileri

Test Çeşidi: Uyarlama (Adaptation)

Format: Bireysel uygulama gerektiren, sözel kelime listesi öğrenme ve geri çağırma testi.

Mevcut Dil: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Nörolojik veya psikiyatrik bozukluk şüphesi olan yetişkinler.

Yaş Grubu: Genellikle 50 yaş ve üzeri, bilişsel gerileme riski taşıyan bireyler.

Popülasyon Detayları: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları üzerinde standardize edilmiş ve geçerliği araştırılmıştır.

Test Metodolojisi: Uygulayıcı tarafından bir kelime listesi sunulur. Katılımcıdan önce serbest geri çağırma yapması istenir. Serbest geri çağırmada hatırlanamayan kelimeler için, uygulayıcı tarafından kategorik ipuçları (örneğin, bir hayvan ismi için “bir hayvan”) sağlanarak cued recall (ipuçlu geri çağırma) teşvik edilir. Bu süreç, genellikle gecikmeli bir geri çağırma aşamasıyla tekrarlanır.

Anahtar Kelimeler

Kognitif Değerlendirme, Epizodik Bellek Testi, Erken Tanı, Nörodejeneratif Hastalıklar, Esen Saka, Hacettepe Üniversitesi, Geri Çağırma Performansı.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Esen Saka

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi, Nöroloji Anabilim Dalı (Referans çalışmaya göre).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Testin Adaptasyon Yılı: 2006 (Türkçe adaptasyon çalışmasının yayın yılı).

Kullanım İzinleri: Ölçeğin klinik veya araştırma amaçlı kullanımı için sorumlu yazara başvurulması önerilir.

Ücret: Ticari kullanım durumu belirtilmemiştir; akademik ve klinik uygulamalarda kullanım için yazara danışılmalıdır.

Referanslar

academic.oup.com

• Saka, E., Mihci, E., Topcuoglu, M. A., & Balkan, S. (2006). Enhanced cued recall has a high utility as a screening test in the diagnosis of Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment in Turkish people. Archives of clinical neuropsychology, 21(7), 745-751. doi:10.1016/j.acn.2006.08.007

Bu ölçeğe ait orijinal PDF, aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: enhanced-cued-recall-test-toad.pdf

Genişletilmiş İpuçlu Geri Çağırma Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu ölçek maddeleri, orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Orijinal kaynakta ölçeğin maddeleri, puanlama sistemi veya derecelendirme bilgileri (Derecelendirme: -) sunulmamıştır. GİGÇÖ, sözel kelime listesi formatında uygulanan bir nöropsikolojik test olduğundan, maddeler genellikle kelime çiftleri veya kategorik olarak gruplandırılmış kelimelerden oluşur ve test içeriği, klinik uygulayıcılar tarafından gizli tutulabilir.