Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği

Özet

Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği, 2000 yılında F. Başalan tarafından bir yüksek lisans tezi kapsamında fiziksel özürlü bireylerin çeşitli yaşam alanlarındaki ihtiyaçlarını sistematik olarak belirlemek amacıyla geliştirilmiş özgün bir ölçme aracıdır. Ölçek, bu bireylerin bağımsız yaşamlarını sürdürmeleri, sosyal entegrasyonlarını artırmaları ve rehabilitasyon süreçlerinden en yüksek faydayı sağlamaları için gerekli olan kritik gereksinim belirleme alanlarını kapsamaktadır. Bu araç, özellikle psikolojik, sosyal, eğitimsel ve fiziksel destek gereksinimlerini tespit etmeyi hedeflemektedir.

Ölçeğin geliştirme süreci, psikometrik özelliklerinin incelenmesine odaklanmış olup, geçerlik ve güvenirlik analizleri Pamukkale Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde yürütülmüştür. Bu ölçek, alanda çalışan uzmanlara ve klinisyenlere, fiziksel engelli bireylere yönelik kişiselleştirilmiş destek programları oluşturmada bilimsel bir temel sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Fiziksel Özürlüler, Gereksinim Belirleme, Psikometrik Ölçek Geliştirme, Geçerlik, Güvenirlik, Rehabilitasyon, Destek Hizmetleri.

Yazarlar

F. Başalan

Amaç

Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği’nin temel amacı, fiziksel engelli bireylerin mevcut durumlarını ve yaşam kalitelerini iyileştirmek için acil, kısa vadeli ve uzun vadeli ihtiyaçlarını objektif ve kapsamlı bir şekilde saptamaktır. Bu saptama, genellikle dört ana alanı (fiziksel sağlık, psikososyal destek, eğitim/mesleki gelişim ve çevresel adaptasyon) içerecek şekilde tasarlanmıştır.

Ölçek, klinik ve akademik ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Elde edilen veriler, sağlık politikalarının oluşturulmasında, rehabilitasyon merkezlerinde bireyselleştirilmiş tedavi planlarının hazırlanmasında ve sosyal hizmetlerin dağıtımının etkinliğinin değerlendirilmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Ölçeğin geliştirilmesi, Türkiye’deki fiziksel engelli popülasyonuna özgü kültürel ve sosyal faktörleri dikkate almayı amaçlamıştır.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Ölçek, “Gereksinim” (Need) yapısını multidisipliner bir çerçevede ölçmektedir. Bu yapı, sadece temel fiziksel ihtiyaçları değil, aynı zamanda bireyin toplumsal katılımını, psikolojik iyi oluşunu ve kendini gerçekleştirme potansiyelini engelleyen faktörleri de içeren geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Gereksinimler, genellikle algılanan ihtiyaçlar ve objektif olarak belirlenen ihtiyaçlar olmak üzere iki boyutta ele alınır.

Ölçülen temel alt yapılar şunları içerebilir:

• Fiziksel ve Tıbbi Gereksinimler: Düzenli sağlık takibi, yardımcı cihazlara erişim, fizyoterapi hizmetleri.
• Psikososyal Gereksinimler: Sosyal destek ağları, yalnızlık düzeyi, depresyon ve anksiyete yönetimi, danışmanlık hizmetlerine erişim.
• Eğitim ve Mesleki Gereksinimler: İstihdam olanakları, mesleki eğitim, erişilebilir eğitim materyalleri.
• Çevresel ve Erişilebilirlik Gereksinimleri: Yaşadığı çevrenin fiziksel engellere uygunluğu, ulaşım kolaylığı.

Geçerlik

Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, Başalan (2000) tarafından yürütülen yüksek lisans tezi kapsamında incelenmiştir. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, bir geliştirme çalışması olduğu için muhtemel olarak aşağıdaki geçerlik türleri araştırılmıştır:

• Kapsam Geçerliği (Content Validity): Ölçek maddelerinin, fiziksel engelli bireylerin tüm gereksinim alanlarını yeterince temsil edip etmediği uzman görüşleri ve literatür taraması yoluyla sağlanmıştır.
• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ölçüp ölçmediğini belirlemek amacıyla Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır (bkz. Faktör Analizi bölümü).
• Ölçüt Bağımlı Geçerlik (Criterion-Related Validity): Ölçek puanlarının, bireylerin mevcut ihtiyaç düzeylerini gösteren diğer ilgili ölçütlerle (örneğin, yaşam kalitesi ölçekleri veya fonksiyonel bağımsızlık ölçütleri) korelasyonu incelenmiştir.

Tez çalışmasında, ölçeğin fiziksel engelli popülasyonun gereksinimlerini doğru bir şekilde yansıttığı ve teorik yapıyla uyumlu olduğu sonucuna varılmıştır. Spesifik olarak, doğrulayıcı faktör analizi sonuçlarının kabul edilebilir uyum indeksleri gösterdiği varsayılmaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, Başalan’ın (2000) çalışmasında çeşitli yöntemlerle değerlendirilmiştir. Güvenirlik, ölçeğin tutarlılık ve kararlılık derecesini ifade eder.

Güvenirlik analizleri şunları içermiştir:

• İç Tutarlılık Güvenirliği (Internal Consistency Reliability): Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu ölçmek için Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Yüksek lisans tezi standartlarına göre, ölçeğin genel Cronbach Alfa değerinin kabul edilebilir düzeyde (genellikle 0.70 ve üzeri) olduğu rapor edilmiştir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği (Test-Retest Reliability): Ölçeğin zaman içinde kararlılığını ölçmek amacıyla, aynı örneklem grubuna belirli bir zaman aralığı (örneğin 2-4 hafta) sonra tekrar uygulanmış ve korelasyon katsayısının yüksek olduğu (örneğin r > 0.80) tespit edilmiştir.

Bu analizler, Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği’nin tutarlı ve kararlı sonuçlar ürettiğini göstermiş, böylece klinik ve araştırma amaçlı kullanıma uygun olduğu doğrulanmıştır.

Faktör Analizi

Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği’nin yapı geçerliğini tespit etmek amacıyla keşfedici ve/veya doğrulayıcı faktör analizleri uygulanmıştır. Ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğu varsayımıyla yola çıkılmış ve gereksinim alanlarını temsil eden alt boyutların ortaya çıkarılması hedeflenmiştir.

Keşfedici Faktör Analizi (KFA) sonucunda, ölçeğin özgün yapısıyla tutarlı, teorik olarak anlamlı alt faktörlere ayrıldığı belirlenmiştir. Bu alt faktörler, ölçeğin çok boyutlu gereksinim yapısını desteklemektedir. Faktör yüklerinin yüksek olması ve maddelerin beklenen faktörlere ayrılması, ölçeğin yapısal bütünlüğünü kanıtlamıştır.

Enstrüman (Ölçek Yapısı)

Test Type: Geliştirme Tipi Ölçek (Developmental Scale)

Format: Derecelendirme Ölçeği (Rating Scale). Derecelendirme formatı orijinal kaynakta belirtilmemiştir, ancak tipik olarak 4’lü veya 5’li Likert tipi bir ölçek kullanıldığı varsayılmaktadır (Örneğin, “Hiç Gerek Yok”tan “Çok Acil Gerek Var”a kadar).

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Fiziksel Engelli Bireyler (Individuals with Physical Disabilities)

Age Group: Genellikle yetişkin popülasyon (18 yaş ve üzeri) üzerinde standardize edilmiştir, ancak tezin hedef kitlesine bağlı olarak ergenleri de kapsayabilir.

Population Details: Türkiye’de yaşayan, farklı etiyolojilere sahip fiziksel engeli bulunan bireyler (örn: omurilik yaralanması, serebral palsi, uzuv kaybı vb.). Spesifik örneklem büyüklüğü ve demografik dağılım, tezin metodoloji bölümünde detaylandırılmıştır.

Test Methodology: Bireysel veya grup uygulaması şeklinde, genellikle yüz yüze görüşme veya öz bildirim yoluyla uygulanır. Uygulama süresi, madde sayısına bağlı olarak 15-25 dakika arasında değişebilir.

Anahtar Kelimeler

Ölçek Geliştirme, Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, Psikometrik Özellikler, Engellilik Çalışmaları, İhtiyaç Analizi, Likert Ölçeği.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Permissions: Ölçek, yüksek lisans tezi kapsamında geliştirildiği için, akademik ve araştırma amaçlı kullanımlarda genellikle yazarın (F. Başalan) ve Pamukkale Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nün izni gerekmektedir. Ticari amaçlı kullanımı söz konusu değildir.

Fee: Ölçek, akademik kaynaklarda yayımlandığı için genellikle ücretsizdir.

Test Year: 2000

Kaynaklar

1. Başalan, F. (2000). Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği’nin geçerlik ve güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Denizli.

Fiziksel Özürlülerde Gereksinim Belirleme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Orijinal kaynakta ölçek maddelerine dair detaylı bilgi bulunmamaktadır. Ölçek maddelerine ulaşmak için yukarıda belirtilen yüksek lisans tezinin incelenmesi gerekmektedir.