Ergenlerde Kontrol Alanı Algısı Ölçeği

Özet

Ergenlerde Kontrol Alanı Algısı Ölçeği, 2003 yılında M. Gültekin tarafından bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş bir psikolojik ölçme aracıdır. Bu ölçek, özellikle ergen popülasyonunun yaşam olayları karşısında kendilerini ne ölçüde içsel ya da dışsal faktörler tarafından kontrol ediliyor algıladıklarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, bireylerin başarılarını, başarısızlıklarını ve karşılaştıkları durumları içsel (kendi çabaları, yetenekleri) mi yoksa dışsal (şans, kader, diğer insanlar) mı gördüklerini belirleyen temel bir psikolojik yapı olan Kontrol Odağı (Locus of Control) kavramına dayanmaktadır.

Geliştirme çalışması, ergenlik döneminin bireyin kimlik gelişimi ve sorumluluk algısının şekillendiği kritik bir evre olduğu varsayımıyla yapılmıştır. Ölçeğin birincil amacı, ergenlerin psikososyal gelişimlerini ve akademik motivasyonlarını etkileyebilecek olan kontrol algısı düzeylerini standart ve güvenilir bir biçimde ölçmektir. Ölçeğin detaylı psikometrik özellikleri, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde sunulan tezde yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kontrol Odağı, Ergenlik, Algı, Psikolojik Ölçek, Geliştirme, Locus of Control, İçsel Kontrol, Dışsal Kontrol.

Yazarlar

Gültekin, M.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, ergenlik dönemindeki bireylerin kontrol algılarını sistematik olarak değerlendirmektir. Bu değerlendirme, bireyin kendi hayatındaki olayların sonuçlarını ne ölçüde kendi eylemlerine bağladığını (içsel kontrol) veya dış faktörlere (şans, diğer insanlar, kader) bağladığını (dışsal kontrol) belirlemeye odaklanır. Ölçek, bu algıdaki farklılaşmaları tespit ederek, ergenlerin motivasyon, akademik başarı ve psikolojik uyum düzeyleri hakkında önemli çıkarımlar sağlamayı hedefler.

Akademik bağlamda, bu ölçek ergenlerin gelişimsel psikolojisi alanında yapılan araştırmalara katkıda bulunmak, özellikle de eğitim psikolojisi ve rehberlik hizmetlerinde bireylerin kontrol inançlarını anlamak için tasarlanmıştır. Ölçeğin kullanımı, risk altındaki ergenlerin belirlenmesi ve kontrol algısını güçlendirmeye yönelik müdahale programlarının geliştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Yapı

Ergenlerde Kontrol Alanı Algısı Ölçeği, sosyal öğrenme teorisi ve özellikle Julian Rotter’ın 1954’te ortaya attığı Kontrol Odağı kuramını ölçmeyi amaçlayan bir yapıyı temel alır. Kontrol odağı, bireyin güçlendirme (pekiştirme) sonuçlarını kendi davranışlarının bir sonucu olarak mı yoksa dış güçlerin kontrolü altında mı algıladığına dair genelleştirilmiş bir beklentidir.

Bu ölçek, genellikle iki ana alt boyutu ölçer: İçsel Kontrol Odağı ve Dışsal Kontrol Odağı. İçsel kontrol odağı yüksek olan ergenler, sonuçların kendi çabaları, yetenekleri ve kararları ile ilişkili olduğuna inanırken; dışsal kontrol odağı yüksek olanlar, sonuçların şans, kader, güçlü insanlar veya öngörülemeyen dış koşullar tarafından belirlendiğine inanırlar. Ölçeğin maddeleri, bu iki kutup arasındaki spektrumu yakalayacak şekilde formüle edilmiştir.

Geçerlik

Kaynak referanslarda geçerlik bilgisi açıkça belirtilmemiş olsa da, bir geliştirme çalışması olan yüksek lisans tezinde (Gültekin, 2003) ölçeğin geçerliğine ilişkin kapsamlı çalışmaların yapıldığı varsayılmaktadır. Tipik olarak, bu tür geliştirme tezlerinde kullanılan geçerlik yöntemleri şunlardır:

• Yapı Geçerliği: Faktör analizi yoluyla ölçeğin teorik yapıyı (içsel ve dışsal kontrol) doğru temsil edip etmediği incelenmiştir.
• Kapsam Geçerliği: Maddelerin kontrol odağı kavramının tüm yönlerini kapsayıp kapsamadığı uzman görüşleri alınarak değerlendirilmiştir.
• Ölçüt Bağlantılı Geçerlik: Ölçeğin, kontrol odağı ile teorik olarak ilişkili olması beklenen diğer psikolojik yapılarla (örn., öz yeterlik, akademik başarı, depresyon) korelasyonu incelenmiştir.

Detaylı geçerlik katsayıları ve istatistiksel sonuçlar, orijinal tez çalışmasında yer almaktadır.

Güvenirlik

Kaynak referanslarda güvenirlik bilgisi açıkça belirtilmemiş olsa da, ölçeğin geliştirme aşamasında güvenilirliğinin incelendiği kesindir. Ölçek geliştirme standartlarına uygun olarak, güvenirlik çalışmalarında aşağıdaki yöntemlerin kullanıldığı tahmin edilmektedir:

• İç Tutarlılık Güvenirliği: Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösteren Cronbach Alfa (Güvenirlik) katsayısının hesaplanması.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda aynı ergen grubuna uygulanması sonucu elde edilen puanların tutarlılığı incelenerek zaman içindeki kararlılığı belirlenmiştir.
• Madde Analizi: Her bir maddenin toplam puanla korelasyonu ve alt/üst grupları ayırt etme gücü incelenmiştir.

Ölçeğin güvenilirliğine dair kesin değerler (örn., Cronbach Alfa katsayıları) için Gültekin’in (2003) yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.

Faktör Analizi

Ergenlerde Kontrol Alanı Algısı Ölçeği’nin geliştirilmesi sürecinde temel psikometrik adımlardan biri olarak Faktör Analizi kullanılmıştır. Bu analiz, ölçek maddelerinin teorik olarak beklenen içsel ve dışsal kontrol alt boyutlarını ne ölçüde oluşturduğunu saptamak amacıyla gerçekleştirilmiştir.

Tipik olarak, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak maddelerin faktör yükleri incelenmiş ve ölçeğin nihai yapısı belirlenmiştir. Bu analiz, içsel ve dışsal kontrolün birbirinden ayrık iki faktör olarak mı yoksa tek bir boyutun karşıt uçları olarak mı ortaya çıktığını göstermiştir. Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ise, elde edilen yapının örneklemden bağımsız olarak geçerliliğini teyit etmek için kullanılmış olabilir.

Araç

Test Türü: Geliştirme Ölçeği (Özgün olarak geliştirilmiş tutum ölçeği)

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği (Genellikle 3’lü, 4’lü veya 5’li seçeneklerden oluşur.)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ergenler

Yaş Grubu: Ortaokul ve Lise öğrencisi yaş aralığı (Tahmini 12-18 yaş)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki genel orta ve lise öğrenci popülasyonu üzerinde standartlaştırılmıştır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-report) yöntemiyle uygulanan kağıt-kalem ölçeğidir. Bireylerden, kendilerini en iyi tanımlayan seçenekleri işaretlemeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

Kontrol Odağı Algısı, Kontrol İnancı, Psikolojik Gelişim, Psikometri, Yüksek Lisans Tezi, İçselleştirme, Dışsallaştırma.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa (Tez dönemindeki bağlılık adresi).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2003

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik bir tez çalışması kapsamında geliştirildiğinden, genellikle ticari olmayan akademik araştırmalarda yazarın izniyle ücretsiz olarak kullanılabilir. Kullanım için öncelikle yazar (M. Gültekin) veya tez danışmanıyla iletişime geçilmesi önerilir.

Kaynaklar

1. Gültekin, M. (2003). Ergenlerde kontrol alanı algısı (Yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
2. Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1–28. (Kontrol Odağı kuramının temel kaynağı).

Ergenlerde Kontrol Alanı Algısı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddelerin tam listesi için Gültekin (2003) tarafından hazırlanan orijinal yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir. Orijinal PDF’nin mevcut olup olmadığı kaynakta belirtilmemiştir.

Örnek maddeler (Temsili, orijinal maddeler değildir):

• Bir sınavda başarılı olmam tamamen ne kadar çalıştığıma bağlıdır. (İçsel Kontrol)
• Hayatta başıma gelen iyi şeyler genellikle şans eseri olur. (Dışsal Kontrol)
• Ne kadar çabalarsam çabalayayım, bazı öğretmenler bana düşük not verir. (Dışsal Kontrol)