Eleştirel Düşünmeyi Destekleyen Öğretmen Davranışları Envanteri

Özet

Eleştirel Düşünmeyi Destekleyen Öğretmen Davranışları Envanteri (EDDÖDE), öğretmenlerin sınıf ortamında öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerini ne düzeyde desteklediğini belirlemek amacıyla geliştirilmiş öz-değerlendirme tipi bir ölçektir. Senar Alkın-Şahin ve F. D. Gözütok tarafından 2013 yılında geliştirilen bu envanter, öğretmenlerin açık fikirlilik, üst düzey soru sorma ve neden-kanıt arama gibi davranışlarını beş temel alt boyutta incelemektedir. Ölçek, ilköğretim öğretmenleri üzerinde yürütülen kapsamlı geçerlik ve güvenirlik çalışmaları sonucunda son halini almış olup, eğitim araştırmalarında kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme, Öğretmen Davranışları, Ölçek Geliştirme, Yapı Geçerliliği, Faktör Analizi, Güvenirlik, Eğitim Bilimleri.

Yazarlar

Senar Alkın-Şahin, F. D. Gözütok.

[quads id=5]

Amaç

EDDÖDE’nin temel amacı, ilköğretim öğretmenlerinin, sınıf içi uygulamalarında öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerinin gelişimine katkıda bulunan davranışları ne sıklıkta gösterdiklerini kendi algıları doğrultusunda ölçmektir. Envanterin geliştirilmesi, öğretmenlerin pedagojik yaklaşımlarını değerlendirmeye ve eleştirel düşünme becerilerini destekleme yeterliliklerini belirlemeye olanak tanır.

Bu envanter, öğretmenlerin güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerini ortaya koyarak, öğretmen eğitimi programlarının ve mesleki gelişim faaliyetlerinin planlanmasına bilimsel bir temel sağlamayı hedeflemektedir. Ölçek, öğretmenlerin kendilerini değerlendirmeleri için yapılandırılmış ve istatistiksel olarak desteklenmiş bir araç sunmaktadır.

Yapı

Envanter, öğretmen davranışlarını eleştirel düşünme bağlamında değerlendiren çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçek, toplam 5 alt boyuttan ve analizler sonucunda son hali 79 maddeye düşürülen maddelerden oluşmaktadır. Öğretmenler, maddeleri 5’li Likert tipi bir derecelendirme (1=Beni hiç yansıtmıyor – 5=Beni çok yansıtıyor) kullanarak yanıtlamaktadır.

EDDÖDE’nin beş temel alt boyutu ve nihai madde sayıları şunlardır:

• Açık Fikirlilik (AF): 18 madde.
• Açıklık (A): 14 madde.
• Bilginin Doğruluğunun-Güvenirliğinin Sorgulanması (BDGS): 18 madde.
• Neden-Kanıt Arama (NKA): 17 madde.
• Üst Düzey Soru Sorma (ÜDSS): 13 madde.

Her bir boyuttan alınan puanın yükselmesi, o boyuta ilişkin eleştirel düşünmeyi destekleme davranışlarının gösterilme düzeyinin de yükseldiği anlamına gelmektedir.

Geçerlik

Envanterin yapı geçerliliğini incelemek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. Çalışma, 425 kişiden oluşan bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir. Analiz öncesinde veri setinin uygunluğunu belirlemek için Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değerleri ve Bartlett Küresellik Testi sonuçları incelenmiştir.

Tüm boyutlara ilişkin KMO değerleri (0.87 ile 0.92 arasında) faktör analizine uygunluğun yüksek düzeyde olduğunu göstermiştir (literatürde 0.60 üzeri yeterli kabul edilir). Bartlett Küresellik Testi sonuçları ise tüm boyutlar için istatistiksel olarak manidar bulunmuştur (P<.01), bu da korelasyon matrislerinin faktörleştirmeye uygun olduğunu kanıtlamıştır. Yapılan AFA sonucunda, her bir boyutun tek faktörlü bir yapı sergilediği ve açıklanan toplam varyansın %30 yeterlilik ölçütünü karşıladığı belirlenmiştir. Örneğin, AF boyutu %33.34, NKA boyutu ise %35.70 varyans açıklamıştır. Tüm maddelerin faktör yük değerleri (AF boyutundaki bir madde hariç) 0.30’un üzerinde olup, maddelerin ilgili boyutta güçlü bir şekilde yer aldığını göstermiştir.

Güvenirlik

EDDÖDE’nin güvenirliği, iç tutarlılık, madde analizi ve testi yarılama yöntemleri kullanılarak kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. Tüm boyutlar için güvenirlik katsayıları yüksek düzeyde bulunmuştur:

• İç Tutarlılık (Cronbach Alfa): Cronbach Alfa katsayıları BDGS için 0.89, AF ve NKA için 0.88, A için 0.86 ve ÜDSS için 0.83 olarak hesaplanmıştır. Bu değerler, envanterin iç tutarlılığının yüksek düzeyde olduğunu göstermektedir.
• Madde-Toplam Korelasyonları: Madde-toplam korelasyonları 0.31 ile 0.66 arasında değişmektedir. Bu pozitif ve yüksek korelasyonlar, maddelerin ölçülmek istenen davranışları benzer şekilde örneklediğini ve testin yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu kanıtlamaktadır (0.30 üzeri genellikle iyi ayırt edicilik olarak kabul edilir).
• Uç Grupların Karşılaştırılması: Alt ve üst %27’lik grupların puan ortalamaları t testi ile karşılaştırılmış ve her bir boyuttaki tüm maddelerde gruplar arasında manidar farklar tespit edilmiştir. Bu bulgu, maddelerin ilgili boyutta farklı düzeydeki katılımcıları anlamlı biçimde ayırt edebildiğini göstermiştir.
• Testi Yarılama Güvenirliği: Spearman Brown güvenirlik katsayıları 0.77 ile 0.86 aralığında olup, envanterin genel güvenirlik düzeyinin yüksek olduğunu teyit etmiştir.

Faktör Analizi

Envanterin faktör yapısını belirlemek amacıyla Temel Bileşenler (Principal Components) analizi tekniği kullanılarak Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) gerçekleştirilmiştir. İlk incelemelerde Kaiser-Guttman ilkesine göre birden fazla faktör ortaya çıkmış olsa da (örneğin AF boyutu 4 faktör, ÜDSS boyutu 3 faktör), bu yapıların kuramsal olarak anlamlandırılmasında yaşanan zorluklar nedeniyle, araştırmacılar tek faktörlü çözüme yönelmiştir.

Tek faktör sınırlaması altında tekrarlanan AFA, her bir boyuttaki maddelerin tek bir genel faktör altında yüksek yük değerleri oluşturarak toplam varyansın önemli bir bölümünü açıkladığını göstermiştir. Tek faktörlü çözümde elde edilen faktör yük değerleri ve açıklanan varyans oranları şunlardır:

• Açıklık (A): Faktör yükleri 0.51–0.68 arasında; açıklanan varyans %35.63.
• Neden-Kanıt Arama (NKA): Faktör yükleri 0.48–0.70 arasında; açıklanan varyans %35.70.
• Bilginin Doğruluğunun-Güvenirliğinin Sorgulanması (BDGS): Faktör yükleri 0.37–0.73 arasında; açıklanan varyans %35.65.
• Açık Fikirlilik (AF): Faktör yükleri 0.45–0.66 arasında; açıklanan varyans %33.34.
• Üst Düzey Soru Sorma (ÜDSS): Faktör yükleri 0.48–0.65 arasında; açıklanan varyans %34.49.

Bu sonuçlar, her bir alt boyutun, eleştirel düşünmeyi destekleyen ilgili davranışı tek bir genel faktör olarak ölçtüğünü ve yapısal olarak yeterli olduğunu göstermiştir.

Enstrüman Bilgileri

Test Type: Geliştirme (Developmental)

Format: 5’li Likert Tipi (1=Beni hiç yansıtmıyor – 5=Beni çok yansıtıyor)

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Öğretmenler (Özellikle İlköğretim Öğretmenleri)

Age Group: Yetişkinler (Çalışan Öğretmenler)

Population Details: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları 425 ilköğretim öğretmeni üzerinde yürütülmüştür. Betimsel analizler 384 öğretmenden oluşan bir alt grup üzerinde de yapılmıştır.

Test Methodology: Öz-bildirim envanteri. Puanlama, ilgili boyuttaki maddelerden alınan sürekli puanların toplanması ve bu toplamın o boyuttaki madde sayısına bölünmesiyle elde edilmektedir. Puan aralıkları, boyutlara göre 13 ile 90 arasında değişmektedir.

Anahtar Kelimeler

Öğretmen Eğitimi, Pedagojik Davranış, Likert Ölçeği, İç Tutarlılık, Cronbach Alfa, Ayırt Edicilik, Kaiser-Meyer-Olkin.

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değil.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Envanterin kullanımı için sorumlu yazar Senar Alkın-Şahin ile iletişime geçilmesi önerilir.

Test Yılı: 2013 (Yayımlanma Yılı).

Orijinal makalenin PDF dosyası buradan indirilebilir: elestirel-dusunmeyi-destekleyen-ogretmen-davranislari-envanteri-toad.pdf

Referanslar

Alkın-Şahin, S. ve Gözütok, F. D. (2013). Eleştirel Düşünmeyi Destekleyen Öğretmen Davranışları Envanteri (EDDÖDE): geliştirilmesi ve uygulanması. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(2), 223-254. DOI: http://dx.doi.org/10.12973/jesr.2013.3212a

Büyüköztürk, Ş. (2006). Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı: İstatistik, Araştırma Deseni, SPSS Uygulamaları ve Yorum. Ankara: Pegem A Yayıncılık.

Kline, P. (1994). An Easy Guide to Factor Analysis. London: Routledge.

Zwick, W. R., & Velicer, W. F. (1986). Comparison of five rules for determining the number of components to retain. Psychological Bulletin, 99(3), 432-442.

[quads id=5]

Eleştirel Düşünmeyi Destekleyen Öğretmen Davranışları Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Envanter 5 Alt Boyut ve 79 Nihai Maddeden oluşmaktadır (Orijinal raporda listelenen madde sayıları aşağıdadır):

• Açık Fikirlilik (18 m):
• Açıklık (14 m):
• Bilginin Doğruluğunun-Güvenirliğinin Sorgulanması (18 m):
• Neden-Kanıt Arama (17 m):
• Üst Düzey Soru Sorma (13 m):