Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği

Özet

Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği, Serap Yılmaz Özelçi tarafından 2012 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiş özgün bir ölçektir. Ölçek, bireylerin eleştirel düşünmeye yönelik eğilimlerini, tutumlarını ve bilişsel yeteneklerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle öğretmen adaylarının bir konuya yaklaşım, bilgi toplama istekliliği, kanıta dayalı karar verme ve öz-düzenleme gibi kritik düşünme bileşenlerindeki durumlarını ölçmek üzere tasarlanmıştır. Ölçek, 5 alt boyut ve toplam 19 maddeden oluşmaktadır.

Ölçeğin geliştirme süreci, açıklayıcı faktör analizi (AFA) kullanılarak gerçekleştirilmiş olup, geçerlik ve güvenirlik analizleri sonucunda ölçeğin psikometrik açıdan yeterli olduğu belirlenmiştir. Bu araç, eğitim bilimleri ve psikoloji alanlarında eleştirel düşünme tutum düzeylerini belirlemek isteyen araştırmacılar için önemli bir kaynak teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme, Eleştirel Tutum, Ölçek Geliştirme, Sınıf Öğretmeni Adayları, Likert Ölçeği, Psikometri, Faktör Analizi.

Yazarlar

Serap Yılmaz ÖZELÇİ

Amaç

Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği (EDTÖ), özellikle sınıf öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme eylemlerine karşı sergiledikleri eğilim ve tutumları belirlemek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin temel amacı, bireylerin bilgiye açıklık, kanıt arama, çıkarım yapma ve öz-düzenleme gibi eleştirel düşünmenin temel bileşenlerine ne ölçüde yatkın olduklarını nicel olarak saptamaktır.

Bu ölçek, eğitim programlarının eleştirel düşünme becerilerini geliştirme üzerindeki etkilerini değerlendirmede veya bireylerin bu konudaki mevcut yeterliliklerini tespit etmede kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Yazar, bu ölçek aracılığıyla eleştirel düşünme tutumuna etki eden faktörleri derinlemesine incelemeyi hedeflemiştir.

Yapı (Construct)

Ölçek, literatürdeki eleştirel düşünme tanımlarına uygun olarak bireyin bilişsel ve duyuşsal eğilimlerini ölçen bir tutum yapısını hedeflemektedir. Eleştirel düşünme tutumu, sadece bilişsel yetenekleri değil, aynı zamanda kişinin karmaşık sorunları çözmeye, kanıt aramaya ve kendi düşüncelerini sorgulamaya yönelik içsel motivasyonunu da kapsar.

Ölçek, eleştirel düşünme tutumunu beş farklı alt boyut üzerinden ele almaktadır. Bu alt boyutlar, bir bireyin eleştirel düşünme sürecinde sergilediği davranışsal eğilimleri temsil etmektedir: Bilgi toplamaya isteklilik, neden aramaya açıklık, çıkarımda bulunabilme, kanıta dayalı karar verme ve öz-düzenleme. Bu çok boyutlu yapı, eleştirel düşünme eğiliminin kapsamlı bir değerlendirmesine olanak tanır.

Geçerlik

Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği’nin yapı geçerliği, Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılarak incelenmiştir. Örneklemin faktör analizi için uygunluğunu değerlendirmek amacıyla yapılan testler olumlu sonuç vermiştir.

• Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) Değeri: .769 olarak bulunmuştur. Bu değer, örneklem büyüklüğünün faktör analizi için kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermektedir.
• Barlett’s Küresellik Testi: Test sonucu (1000,167) .001 düzeyinde anlamlıdır (p < .001). Bu sonuç, değişkenler arasındaki korelasyon matrisinin birim matris olmadığını ve dolayısıyla faktör analizinin uygulanabilir olduğunu teyit etmektedir.

Elde edilen bu istatistiksel veriler, çalışılan örneklemin faktör analizi yapmak için yeterli büyüklükte ve uygun dağılımda olduğunu doğrulamaktadır, bu da ölçeğin yapısal geçerliğinin desteklendiğini göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach-Alpha değeri hesaplanarak belirlenmiştir. Güvenirlik analizleri, ölçekte yer alan her bir faktör için ayrı ayrı yapılmıştır.

Ölçeğin genel güvenirlik katsayıları faktörlere göre farklılık göstermekle birlikte, bu değerler .62 ile .71 arasında değişmektedir. Bu aralık, özellikle sosyal bilimler alanında yeni geliştirilen ölçekler için kabul edilebilir düzeyde bir iç tutarlılığı işaret etmektedir. Bu değerler, alt boyutların tutarlı ölçümler sağladığını göstermektedir.

Faktör Analizi

Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği’nin yapısal modelini belirlemek amacıyla Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanılmıştır. Analiz sonucunda ölçeğin, teorik beklentilere uygun olarak beş alt boyutta toplandığı saptanmıştır. Bu beş faktörlü yapı, eleştirel düşünme tutumunun farklı yönlerini temsil etmektedir:

• Bilgi Toplamaya İsteklilik: 4 madde
• Neden Aramaya Açıklık: 4 madde
• Çıkarımda Bulunabilme: 3 madde
• Kanıta Dayalı Karar Verme: 3 madde
• Öz-Düzenleme: 5 madde

Toplamda 19 maddeden oluşan bu yapı, eleştirel düşünme tutumunun çok boyutlu doğasını başarılı bir şekilde yansıtmaktadır.

Ölçek (Instrument)

Test Türü: Geliştirme (Yeni Geliştirilmiş Ölçek)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğretmen Adayları (Eğitim Fakültesi Öğrencileri)

Yaş Grubu: Genç Yetişkinler (Genellikle 18-25 yaş aralığı)

Popülasyon Detayları: Çalışma, Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’ne bağlı Sınıf Öğretmenliği adayları üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği. Cevaplar, olumlu ve olumsuz maddeler için ters yönde puanlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Eleştirel Düşünme, Tutum, Cronbach-Alpha, Kaiser-Meyer-Olkin (KMO), Sınıf Öğretmenliği, Öz-Düzenleme, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın (Tez Çalışması Bağlamında).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2012 (Doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için yazar Serap Yılmaz Özelçi ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Yazarın iletişim adresi yukarıda belirtilmiştir.

Ölçeğin orijinal tezi Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açıktır: tez.yok.gov.tr.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: elestirel-dusunme-tutum-olcegi-toad.pdf

Referanslar

Yılmaz Özelçi, S. (2012). Eleştirel düşünme tutumuna etki eden faktörler: Sınıf öğretmeni adayları üzerine bir çalışma (Doktora tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.

Eleştirel Düşünme Tutum Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

Ölçek 5 alt boyut ve 19 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme 5’li Likert tipindedir: (Olumlu maddeler için) 1= tamamen katılmıyorum – 5= tamamen katılıyorum; (Olumsuz maddeler için) 5= tamamen katılmıyorum – 1= tamamen katılıyorum.

• Bilgi toplamaya isteklilik (4m): Bir konu hakkında karar verirken, sahip olduğum görüşün tersi görüşler hakkında da bilgi toplamaya çalışırım.
• Neden aramaya açıklık (4m): Bir görüşün doğruluğu o görüşe katılan kişi sayısına bağlıdır.
• Çıkarımda bulunabilme (3m): Geçmişi bilmek geleceği anlamayı kolaylaştırır.
• Kanıta dayalı karar verme (3m): Tam inandıklarımın doğruluğunu sorgulamam.
• Öz-düzenleme (5m): Başladığım işin tamamlanmasını bekleyebilecek kadar sabırlı değilim.