Düşünce Kontrol Ölçeği

Özet

Düşünce Kontrol Ölçeği (DKÖ), orijinal Thought Control Scale’in (TCS) Türkçe adaptasyonudur. Bu ölçek, bireylerin istenmeyen ve zorlayıcı düşünceleri yönetmek veya bastırmak için kullandığı çeşitli stratejileri değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB) semptomlarının değerlendirilmesinde kullanılan Obsesif İnanışlar Ölçeği (OİÖ) ve İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri (İDYE) ile birlikte incelenmiştir. Uyarlama çalışması, ölçeğin yapısal geçerliğini ve güvenilirliğini Türk kültüründe test etmek ve orijinal Kanadalı örneklemle karşılaştırmalı psikometrik özelliklerini ortaya koymak için yapılmıştır. DKÖ, bilişsel kontrol mekanizmalarını beş ana alt boyutta ölçmektedir.

Anahtar Kelimeler

Düşünce Kontrol Ölçeği, DKÖ, Thought Control Scale, Bilişsel Kontrol, Obsesif Kompulsif Bozukluk, Psikometri, Uyarlama, Düşünce Bastırma

Yazarlar

Orçun Yorulmaz, Tülin Gençöz

Amaç

Düşünce Kontrol Ölçeği’nin (DKÖ) Türk örneklemindeki temel amacı, bireylerin obsesif ve istem dışı düşüncelerle başa çıkmak için kullandıkları kontrol yöntemlerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu ölçeğin uyarlanması, özellikle OKB semptomlarına sahip bireylerde gözlenen farklı bilişsel başa çıkma stratejilerinin kültürler arası geçerliliğini sınamayı hedeflemiştir.

Uyarlama çalışması, DKÖ’nün orijinal beş faktörlü yapısının Türk kültüründe korunup korunmadığını incelemek üzere tasarlanmıştır. Bu analiz, Kanadalı üniversite öğrencilerinden toplanan verilerle karşılaştırılarak, ölçeğin faktör yapısındaki madde dağılımlarının farklı kültürlerde ne derece örtüştüğünü test etme fırsatı sunmuştur. Bu sayede, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında OKB ile ilişkili düşünce kontrol mekanizmalarını değerlendirmede kullanılmasına zemin hazırlanmıştır.

Yapı

Düşünce Kontrol Ölçeği (DKÖ), bireylerin istenmeyen düşünceleri kontrol etme girişimlerini ve bu düşüncelere verdikleri tepkileri ölçen psikometrik özelliklere sahiptir. Ölçek, bu kontrol stratejilerini beş temel alt boyutta gruplandırmaktadır. Bu alt boyutlar, bireyin düşünce içeriğini değiştirmeye, dikkatini dağıtmaya, sosyal destek aramaya, düşüncenin kendisini yeniden değerlendirmeye veya kendini cezalandırmaya yönelik tepkilerini kapsamaktadır.

Ölçeğin ölçtüğü yapılar, obsesif eğilimleri olan bireylerin düşünce kontrolüne yönelik kullandığı işlevsel olmayan (maladaptif) ve kısmen işlevsel (adaptif) stratejileri ayırt etmede kritik öneme sahiptir. Beş alt boyut, düşünce kontrolünün çok boyutlu doğasını yansıtmakta ve bilişsel davranışçı terapilerde hedeflenecek alanları belirlemede yardımcı olmaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, Türk örnekleminde Temel Bileşenler Analizi (Principal Component Analysis) ve Varimaks dönüştürmesi ile Açımlayıcı Faktör Analizi (Explanatory Factor Analysis – EFA) kullanılarak incelenmiştir. Kültürler arası karşılaştırma için, faktör yapılarının örtüşme derecesini test etmek amacıyla Hedef Dönüştürme (Target Rotation) analizi uygulanmıştır.

Faktör madde dağılım tutarlığı, Orantısal Uzlaşma Katsayısı (Proportionality Agreement Coefficient) ile hesaplanmış ve kabul edilebilir katsayı sınırı ≥ .85 olarak belirlenmiştir. Analizler sonucunda, Türkçe DKÖ’nün orijinal çalışmada olduğu gibi 5 faktörden oluştuğu gözlenmiştir. Dikkat Dağıtma, Sosyal Kontrol, Endişe Etme ve Yeniden Değerlendirme alt boyutlarında, Türk ve Kanadalı örneklemler arasında orijinal yapıya oldukça benzeyen faktör örtüşme oranları elde edilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin yapı geçerliğini güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Ancak, Kendini Cezalandırma alt boyutunda uzlaşma katsayısı, kabul edilebilir sınırın hemen altında kalmıştır. Bu durumun nedeni, orijinal yapıda bu faktörde yer alan bazı maddelerin (örneğin 28. madde) Türk örnekleminde ağırlıklı olarak Endişe Etme boyutuna yüklenmesi olarak açıklanmıştır. Yine de, genel faktör yapısının uyumu, DKÖ’nün Türk kültüründe geçerli bir araç olarak kullanılabileceğini göstermiştir.

Güvenirlik

Türkçe’ye uyarlanan DKÖ’nün güvenirlik değerleri, ölçeğin toplam ve alt boyut iç tutarlılıkları ile madde-toplam korelasyon ranjları üzerinden değerlendirilmiştir. Güvenirlik analizinde, Nunnally (1978) ölçütleri (≥ .70 “kabul edilebilir”, ≥ .80 “iyi”) esas alınmıştır.

Ölçeğin toplam ve alt boyutlarının iç tutarlık katsayıları tatminkar düzeyde bulunmuştur. Kendini Cezalandırma alt boyutunda yapısal geçerlikte küçük bir farklılaşma gözlense de, bu alt boyutun iç-tutarlık katsayısı (.66) ve madde-tüm korelasyon ranjı (.28 ile .52 arasında) kabul edilebilir sınırlar içinde yer almıştır. Bu sonuçlar, DKÖ’nün Türkçe versiyonunun yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Türkçe Düşünce Kontrol Ölçeği (DKÖ), Açımlayıcı Faktör Analizi sonucunda orijinal ölçekle tutarlı olarak 5 faktörlü bir yapı sergilemiştir. Faktörler ve varyans katkıları aşağıda listelenmiştir:

• Endişe Etme: Varyans katkısı % 11.55, Özdeğer 3.46.
• Dikkatini Dağıtma: Varyans katkısı % 10.92, Özdeğer 3.28.
• Sosyal Kontrol: Varyans katkısı % 10.26, Özdeğer 3.08.
• Yeniden Değerlendirme: Varyans katkısı % 9.37, Özdeğer 2.81.
• Kendini Cezalandırma: Varyans katkısı % 7.94, Özdeğer 2.38.

Faktörlerin madde yüklenmeleri incelendiğinde, Dikkat Dağıtma, Sosyal Kontrol, Endişe Etme ve Yeniden Değerlendirme alt boyutları, Kanadalı orijinal örneklemdeki faktör yapısıyla yüksek derecede örtüşme göstermiştir. Bu örtüşme, ölçeğin yapısal eşdeğerliliğini desteklemektedir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: 5 Alt boyut ve toplam 30 Madde

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkinler, özellikle üniversite öğrencileri (uyarlama çalışması için n=281)

Age Group: Yetişkin

Population Details: Ölçek, obsesif-kompulsif semptomları değerlendirmek üzere geliştirilmiş olup, uyarlama çalışması üniversite öğrencileri örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Özbildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Derecelendirme 4’lü Likert tipi formatındadır.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Başa Çıkma, Psikopatoloji, Obsesyon, Düşünce Kontrolü, Faktör Yapısı

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Correspondence Address: Belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Düşünce Kontrol Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışması 2008 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanım izinleri ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Orçun Yorulmaz ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Yorulmaz, O. ve Gençöz, T. (2008). Obsessif-Kompulsif Bozukluk Semptomların Değerlendirilmesinde Kullanılan İstem Dışı Düşünceleri Yorumlama Envanteri, Obsessif İnanışlar Ölçeği ve Düşünceleri Kontrol Etme Ölçeği’nin Türk Örnekleminde İncelenmesi. Türk Psikoloji Yazıları, 11(22), 1-13.

Lorenzo-Seva ve Ten Berge, 2006.

Nunnally, J. C. (1978). Psychometric theory (2nd ed.). McGraw-Hill.

Van de Vijver ve Leung, 1997.

Wells, A., & Davies, M. (1994). The Thought Control Questionnaire: A measure of strategy use and associated beliefs. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 22(2), 119-136.

Makalenin orijinal PDF bağlantısı burada bulunmaktadır: turkpsikolojiyazilari.com

Ölçeğin orijinal PDF formu aşağıdaki adresten indirilebilir: dusunce-kontrol-olcegi-toad.pdf

Düşünce Kontrol Ölçeği Maddeleri

Derecelendirme: 4’lü Likert (1 = Asla – 4 = Hemen her zaman)

Alt Boyutlar (30 Madde):

• Dikkat Dağıtma (6 m): O düşünce yerine, daha önemsiz bir kötü şeyi düşünmeye çalışırım.
• Sosyal Kontrol (6 m): Arkadaşlarıma, benzer düşünceleri olup olmadığını sorarım.
• Endişe Etme (6 m): (Örnek madde verilmemiştir.)
• Kendini Cezalandırma (6 m): Böyle bir düşünce aklıma geldiği için kendime kızarım.
• Yeniden Değerlendirme (6 m): (Örnek madde verilmemiştir.)