Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeği (DKYÖ-8)

Özet

Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeği (DKYÖ-8), bireylerin istenmeyen veya rahatsız edici düşünceleri yönetme, bastırma veya yönlendirme konusundaki algılanan yeterliliklerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş kısa bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Sarıçam ve Mert (2020) tarafından orijinal Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeği’nin kısaltılmış Türkçe versiyonu olarak uyarlanmıştır. Yapılan psikometrik çalışmalar, DKYÖ-8’in tek faktörlü bir yapıya sahip olduğunu ve toplam varyansın önemli bir kısmını (%55) açıkladığını göstermiştir. Ölçek, hem geçerlik hem de güvenirlik açısından yüksek düzeyde kabul edilebilir istatistiksel verilere sahiptir, bu da onu araştırma ve klinik uygulamalarda kullanıma uygun kılmaktadır.

DKYÖ-8, özellikle bilişsel süreçler, anksiyete, obsesif kompulsif bozukluklar ve genel zihinsel refah konularında çalışan araştırmacılar için hızlı ve etkili bir değerlendirme imkanı sunar. Sekiz maddeden oluşan bu kısa form, uzun versiyonun ölçtüğü yapıyı koruyarak uygulama kolaylığı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

DKYÖ-8, Düşünce Kontrol Yeteneği, Ölçek Uyarlama, Psikometri, Tek Faktörlü Yapı, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Hakan Sarıçam, Alper Mert

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin kendi düşünce süreçleri üzerindeki algılanan kontrol düzeylerini, yani üzücü veya istenmeyen düşünceleri ne ölçüde başarılı bir şekilde yönetebildiklerini veya bastırabildiklerini belirlemektir.

Bu çalışma, orijinal Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeği’nin (DKYÖ-25) Türkçe adaptasyonunu yaparak, psikolojik araştırmalarda kullanılabilecek, daha az zaman alan ve yüksek psikometrik niteliklere sahip sekiz maddelik (DKYÖ-8) kısa bir formun geçerliğini ve güvenirliğini sağlamayı amaçlamıştır. Bu kısa form, geniş örneklemlerde veya zaman kısıtlı çalışmalarda düşünce kontrol yeteneği kavramının ölçülmesinde etkin bir araç olarak tasarlanmıştır.

Yapı

DKYÖ-8’in ölçtüğü psikolojik yapı, bireyin bilişsel kontrol mekanizmalarını kullanarak istenmeyen veya rahatsız edici düşüncelerin farkındalığını, sıklığını veya etkisini azaltma becerisi olan Düşünce Kontrol Yeteneği (Thought Control Ability) kavramıdır. Bu yapı, genellikle bilişsel psikoloji ve psikopatoloji alanlarında, özellikle anksiyete ve depresyon gibi içselleştirme bozukluklarında merkezi bir rol oynamaktadır.

Ölçek, bu yeteneği tek bir boyut altında toplamaktadır. Yüksek puanlar, bireyin düşüncelerini etkili bir şekilde kontrol edebildiğini ve bilişsel esnekliğe sahip olduğunu gösterirken; düşük puanlar ise ruminasyon veya düşünce bastırma başarısızlıkları yaşadığını işaret eder.

Geçerlik

DKYÖ-8’in yapı geçerliğini incelemek amacıyla hem açımlayıcı hem de doğrulayıcı faktör analizi (DFA) çalışmaları yürütülmüştür. Örneklem uygunluğunu gösteren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) katsayısı .88 olarak, Barlett Sphericity testi ise χ²= 698.23 (sd=28, p<.001) olarak bulunmuştur. Bu sonuçlar, verilerin faktör analizi için son derece uygun olduğunu göstermektedir.

Sekiz maddelik tek faktörlü modelin faktör yük değerlerinin tümü .65’in üzerinde olup, model toplam varyansın %55’ini açıklamaktadır. Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonucunda elde edilen uyum indeksleri, modelin veri ile mükemmel düzeyde uyum sağladığını göstermiştir: χ²= 39.61, sd=20 (χ²/sd=1.98), CFI= .97, GFI= .93, IFI= .97, NFI= .95, RFI= .93, SRMR= .048. Ölçüt geçerliği kapsamında, DKYÖ-8 ile DKYÖ-25 (uzun form) arasında istatistiksel olarak anlamlı ve güçlü pozitif bir ilişki (r=.85, p<.01) tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirliği, Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. İç tutarlık güvenirlik katsayısı α=.88 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü ve yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir.

Ayrıca, madde analizi kapsamında düzeltilmiş madde-toplam korelasyon katsayıları incelenmiştir. Yapılan analiz sonucunda, bu katsayıların .56 ile .71 arasında sıralandığı belirlenmiştir. Bu korelasyon değerleri, her bir maddenin ölçeğin genel puanına önemli katkı sağladığını ve maddelerin homojen yapıda olduğunu desteklemektedir.

Faktör Analizi

DKYÖ-8’in yapısal bütünlüğü, açımlayıcı ve Faktör Analizi yöntemleriyle test edilmiştir. Açımlayıcı Faktör Analizi, sekiz maddenin tamamının tek bir faktör altında toplandığını ve bu faktörün ölçülen yapının varyansının %55’ini açıkladığını göstermiştir. Tüm faktör yükleri kabul edilebilir sınırların (.65) oldukça üzerinde yer almıştır.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ise tek faktörlü modelin uygunluğunu teyit etmiştir. χ²/sd oranının 1.98 olması (2.0’ın altı mükemmel uyum kabul edilir) ve CFI, IFI gibi uyum indekslerinin .97 gibi yüksek değerlerde çıkması, DKYÖ-8’in teorik tek boyutlu yapısının ampirik verilerle uyumlu olduğunu kanıtlamıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama ve Geliştirme (Orijinal ölçeğin kısa formunun Türkçe adaptasyonu)

Format: 5’li Likert Ölçeği

Maddeler: 8 Madde

Dil: Türkçe

Puanlama: 5’li Likert (1=Kesinlikle katılmıyorum, 2=Katılmıyorum, 3=Kararsızım, 4=Katılıyorum, 5=Kesinlikle katılıyorum)

Popülasyon Grubu: Yetişkinler

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle üniversite öğrencileri ve yetişkinler)

Popülasyon Detayları: Psikometrik özelliklerin belirlendiği orijinal çalışmada kullanılan örneklem detayları makalede yer almaktadır.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim Ölçeği

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Kontrol, Ruminasyon, Cronbach Alfa, Doğrulayıcı Faktör Analizi, Psikolojik Ölçüm, Ölçek.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hakan Sarıçam

Sorumlu Yazar E-posta Adresi: [email protected]

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

DKYÖ-8’in yayınlanma yılı 2020’dir. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Hakan Sarıçam ile iletişime geçilmesi önerilir. Ticari olmayan, akademik araştırmalar için genellikle izin alınarak ücretsiz kullanım sağlanmaktadır.

Ölçeğin orijinal makalesi ve PDF versiyonu aşağıdaki bağlantılarda mevcuttur. Orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: dusunce-kontrol-yetenegi-olcegi-dkyo-8-toad.pdf

Kaynaklar

• Sarıçam, H., ve Mert, A. (2020). Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeğinin Türkçe Versiyonu: Bir ölçek uyarlama çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(2), 254-270. http://dx.doi.org/10.17860/mersinefd.619831
• Makale Linki: dergipark.org.tr

Düşünce Kontrol Yeteneği Ölçeği (DKYÖ-8) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddesi, ölçeğin orijinal içeriğinden alınmıştır ve değiştirilmemiştir. DKYÖ-8 toplam 8 maddeden oluşmaktadır.

• 2. Ben çoğu zaman üzücü (can sıkıcı) düşüncelerimden kaçınamıyorum.