Düşünce Kontrol Ölçeği – İnsomnia Gözden Geçirilmiş (DKÖ-İGG) Türkçe Formu

Özet

Düşünce Kontrol Ölçeği – İnsomnia Gözden Geçirilmiş (DKÖ-İGG), orijinal adı Thought Control Questionnaire-Insomnia Revised (TCQI-R) olan psikometrik aracın Türkçe’ye uyarlama çalışmasıdır. Bu ölçek, bireylerin uykusuzluk durumlarında veya uykuya dalmaya çalışırken ortaya çıkan istenmeyen düşünceleri kontrol etmek için kullandıkları bilişsel stratejileri değerlendirmeyi amaçlar. Düşünce Kontrolü stratejilerinin uyku kalitesi ve insomnia şiddeti üzerindeki etkilerini incelemek için kritik bir araçtır. Türkçe formun geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, Yıldırım, Boysan ve Aktaş (2018) tarafından yapılmıştır.

Yapılan uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürüne ve dil yapısına uygunluğunu test etmiş ve orijinal ölçeğin faktör yapısını büyük ölçüde koruduğunu göstermiştir. Bu sayede DKÖ-İGG, klinik psikoloji ve uyku araştırmaları alanında Türk popülasyonunda insomnia ile ilişkili bilişsel süreçleri araştırmada kullanılabilir hale gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

Düşünce Kontrol Ölçeği, İnsomnia, TCQI-R, DKÖ-İGG, Bilişsel Stratejiler, Uyku Bozuklukları, Psikometri, Uyarlama.

Yazarlar

Abdullah Yıldırım, Mehmet Boysan, Sefa Akın Aktaş

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin uykusuzluk deneyimleri sırasında rahatsız edici ve istenmeyen düşüncelerle başa çıkmak için başvurdukları özgül düşünce kontrolü yöntemlerini sistematik olarak ölçmektir. Bu stratejiler genellikle adaptif (örneğin yeniden değerlendirme) veya maladaptif (örneğin bastırma veya cezalandırma) olarak kategorize edilir.

Türkçe formun uyarlanmasıyla, Türk popülasyonunda uykusuzlukla ilişkili bilişsel modellerin incelenmesi, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) müdahalelerinin hedeflenmesi ve bu stratejilerin insomnia şiddeti ile ilişkisinin belirlenmesi hedeflenmiştir. DKÖ-İGG, klinik araştırmacılara ve terapistlere, hastaların uyku öncesi bilişsel süreçlerini anlama konusunda değerli veriler sunar.

Yapı (Konstrukt)

DKÖ-İGG, uykusuzluk bağlamında kullanılan çeşitli düşünce kontrolü mekanizmalarını ölçmektedir. Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, bireyin uykuya dalmasını engelleyen ruminatif veya endişe verici düşüncelere karşı uyguladığı bilişsel başa çıkma stratejileridir. Orijinal TCQI-R genellikle beş ana faktör altında toplanan stratejileri değerlendirir:

• Bastırma (Suppression): Düşünceleri aktif olarak zihinden uzaklaştırmaya çalışma.
• Yeniden Değerlendirme (Reappraisal): Düşüncelerin anlamını veya önemini değiştirerek onlarla başa çıkma.
• Endişe (Worry/Rumination): Düşüncelerin içeriği hakkında aşırı düşünme.
• Cezalandırma (Punishment): İstenmeyen düşüncelere sahip olduğu için kendini eleştirme veya cezalandırma.
• Dikkati Başka Yöne Çekme (Distraction): Düşünceleri başka aktivitelere veya dış uyaranlara odaklanarak engelleme.

Geçerlik

Yıldırım ve arkadaşları (2018) tarafından yürütülen Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal ve eş zamanlı geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerlik analizleri, ölçeğin orijinal formunda olduğu gibi beklenen çok boyutlu yapıyı Türk örnekleminde de desteklediğini göstermiştir.

Ölçeğin eş zamanlı geçerlik bulguları, DKÖ-İGG puanlarının, insomnia şiddetini ölçen diğer standart araçlarla (örneğin, İnsomnia Şiddet İndeksi – ISI) anlamlı pozitif korelasyonlar gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu korelasyonlar, ölçeğin gerçekten uykusuzlukla ilişkili maladaptif düşünce kontrolü stratejilerini ölçtüğünü doğrulamaktadır.

Güvenirlik

Türkçe formun güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğunu göstermiştir. Genellikle Cronbach Alfa katsayısı, toplam ölçek ve alt faktörler için kabul edilebilir veya üstün düzeyde bulunmuştur, bu da maddelerin ölçülen yapıyı tutarlı bir şekilde temsil ettiğini belirtir.

İç tutarlılığın yanı sıra, bazı çalışmalarda test-tekrar test güvenirlik katsayıları da hesaplanmıştır. Belirli bir zaman aralığı (örneğin iki ila dört hafta) sonrasında yapılan tekrarlı uygulamalar, puanların zaman içinde stabil kaldığını göstermiştir. Bu bulgular, DKÖ-İGG Türkçe Formu’nun hem iç tutarlılık hem de zamana bağlı tutarlılık açısından güvenilir bir araç olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

DKÖ-İGG Türkçe Formunun yapısal geçerliğini incelemek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılmıştır. Analizler, ölçeğin orijinal yapısına benzer şekilde çok boyutlu bir yapıyı desteklemiştir. Yıldırım ve arkadaşları (2018), beş veya altı faktörlü yapının Türk verilerine iyi uyum sağladığını rapor etmiştir.

Bu faktörler, ayrı ayrı düşünce kontrolü stratejilerini temsil etmektedir. DFA sonuçları, uyum indekslerinin (CFI, TLI, RMSEA) kabul edilebilir sınırlar içinde olduğunu ve bu faktör yapısının teorik beklentilerle tutarlı olduğunu göstermiştir. Bu durum, Türkçe formun, uykusuzluğa özgü bilişsel stratejileri doğru bir şekilde ayrıştırma yeteneğine sahip olduğunu doğrulamaktadır.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon)

Format: Öz Bildirim (Self-Report) Ölçeği

Language Available: Türkçe

Population Group: Klinik ve Klinik Olmayan Yetişkin Popülasyon

Age Group: Genellikle 18 yaş ve üzeri yetişkinler

Population Details: Üniversite öğrencileri ve genel popülasyon içerisinden seçilen örneklemler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.

Test Methodology: Maddeler, bireyin uykusuzluk yaşadığı durumlarda belirli düşünce kontrolü stratejilerini ne sıklıkla kullandığını belirlemek üzere derecelendirilir. Tipik olarak 4’lü veya 5’li Likert tipi bir derecelendirme kullanılır (Örneğin, 1=Hiçbir zaman, 4=Hemen hemen her zaman).

Anahtar Kelimeler

Düşünce Kontrol Stratejileri, Bilişsel Terapi, Psikometrik Özellikler, Uyku Hijyeni, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Sağlanan kaynakta mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: Sorumlu Yazar Abdullah Yıldırım için: [email protected]

Correspondence Address: Sağlanan kaynakta mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Yıldırım, Boysan ve Aktaş tarafından 2018 yılında Türkçeye uyarlanmış ve geçerlik/güvenirlik çalışması yayınlanmıştır. Ölçeğin akademik ve klinik amaçlarla kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için telif hakları ve izinler, orijinal ölçek sahipleri ve uyarlama ekibi tarafından belirlenir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: dusunce-kontrol-olcegi-insomnia-gozden-gecirilmis-dko-igg-turkce-formu-toad.pdf

Kaynaklar

• Yıldırım, A., Boysan, M., & Aktaş, S. A. (2018). Validation of the Turkish version of the Thought Control Questionnaire-Insomnia Revised (TCQI-R). Yeni Symposium, 56(2), 9-16. doi: 10.5455/NYS.20190111123743
• Makalenin orijinal bağlantısı: yenisymposium.com

Düşünce Kontrol Ölçeği – İnsomnia Gözden Geçirilmiş (DKÖ-İGG) Türkçe Formu Maddeleri

IMPORTANT: The original scale items were not provided in the source content and must be obtained from the primary reference (Yıldırım et al., 2018) for accurate clinical use.

Orijinal ölçek maddeleri, kaynak içerikte yer almadığından bu alana eklenmemiştir. Maddelerin tam listesi için Yıldırım, Boysan ve Aktaş (2018) makalesine başvurulmalıdır.