Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği (Childbirth Self-Efficacy Scale)

Özet

Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği (DEÖYÖ), gebelerin doğum süreci ve ağrı yönetimine ilişkin algıladıkları öz-yeterlilik düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş veya uyarlanmış psikometrik bir araçtır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlama ve geçerlik/güvenirlik çalışması, Yeliz Ersoy tarafından 2011 yılında Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde tamamlanan bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, anne adaylarının doğum eylemi sırasındaki zorluklarla başa çıkma kapasitelerine olan inançlarını değerlendirerek, doğum korkusu ve müdahale gereksinimi gibi faktörleri öngörmede önemli bir rol oynamaktadır.

Ölçek çeşidi olarak bir uyarlama çalışması niteliğindedir ve bu çalışma, ölçeğin Türk kültürü ve diline uygunluğunu, aynı zamanda psikometrik özelliklerinin güvenilirliğini saptamayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Doğum Eylemi, Öz-Yeterlilik, Self-Efficacy, Doğum Korkusu, Gebe, Psikometri, Childbirth.

Yazarlar

Yeliz Ersoy

Amaç

Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği’nin temel amacı, hamile kadınların doğum eylemi sırasında karşılaşacakları potansiyel zorluklar, ağrı ve stresle başa çıkma yeteneklerine dair öznel inançlarını objektif olarak ölçmektir. Bu inanç düzeyi (öz-yeterlilik), kadının doğum deneyimini, doğum şeklini ve doğum sonrası psikolojik durumunu önemli ölçüde etkileyen kritik bir psikolojik değişkendir.

Uyarlama çalışmasının özel amacı ise, uluslararası alanda kabul görmüş olan orijinal ölçeğin (genellikle Childbirth Self-Efficacy Inventory – CSES) Türkçe konuşan popülasyonda geçerli ve güvenilir bir şekilde kullanılabilmesini sağlamaktır. Bu, hem klinik uygulamalarda risk altındaki gebelerin belirlenmesine hem de doğum eğitimi programlarının etkinliğinin değerlendirilmesine olanak tanır.

Yapı

Ölçek, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisi’nin temelini oluşturan öz-yeterlilik (Self-Efficacy) kavramını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin belirli bir görevi başarıyla yerine getirme yeteneğine olan inancıdır. Doğum bağlamında, bu inanç genellikle iki ana boyutta incelenir:

• Beklenti Öz-Yeterliliği (Self-Efficacy Expectancy): Kadının, doğum eylemi sırasında ortaya çıkan belirtiler ve duygularla (örneğin ağrı, korku, kasılmalar) başarılı bir şekilde başa çıkabileceğine dair inancı.
• Sonuç Beklentisi (Outcome Expectancy): Kadının belirli davranışları sergilemesi durumunda (örneğin, nefes tekniklerini kullanma) bu davranışların olumlu bir sonuç doğuracağına (örneğin, ağrının azalması) dair inancı.

DEÖYÖ, bu bilişsel ve davranışsal inançları yakalayarak, doğum sürecine hazırlık düzeyinin ve psikolojik dayanıklılığın bir göstergesi olarak hizmet eder.

Geçerlik

Yeliz Ersoy’un 2011 tarihli yüksek lisans tezinde, ölçeğin Türkçe formunun yapısal ve içerik geçerliği incelenmiştir. Geçerlik çalışmaları, ölçek maddelerinin ölçmeyi amaçladığı yapıyı (doğum öz-yeterliliği) ne ölçüde temsil ettiğini belirlemeyi amaçlar.

Uyarlama sürecinde genellikle dil ve kültürel eşdeğerlik çalışmaları (çeviri-geri çeviri) ile içerik geçerliği sağlanır. Yapı geçerliği için ise genellikle Faktör Analizi yöntemleri kullanılır. Kaynakçada spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, tezin amacı ölçeğin geçerli olduğunu bilimsel yöntemlerle kanıtlamaktır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik (reliability) analizleri, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirir. 2011 adaptasyon çalışmasında iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanmıştır. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Bu tür psikometrik psikometrik çalışmalarda ayrıca test-tekrar test güvenirliği de incelenerek, ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verip vermediği belirlenir. Güvenirlik sonuçları, ölçeğin klinik ve araştırma ortamlarında güvenle kullanılıp kullanılamayacağına dair temel kanıtı oluşturur.

Faktör Analizi

Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği’nin orijinal yapısı genellikle çok boyutludur (örneğin, aktif faz ve ikinci evre gibi doğumun farklı aşamalarına odaklanan alt boyutlar). Ersoy’un adaptasyon çalışmasında, bu orijinal faktör yapısının Türkçe popülasyonda korunup korunmadığını veya farklı bir yapıya sahip olup olmadığını belirlemek amacıyla muhtemelen Keşfedici Faktör Analizi (KFA) ve/veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır.

Faktör analizi sonuçları, ölçeğin kaç alt boyuttan oluştuğunu, hangi maddelerin hangi alt boyuta yüklendiğini ve yapının kuramsal beklentilere uygunluğunu ortaya koyar. Bu analizler, ölçeğin yapı geçerliğinin temel dayanağını oluşturur.

Ölçek

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Ölçek derecelendirme bilgisi kaynakta mevcut değildir. Genellikle Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanılır (örneğin, 1=Hiç güvenmiyorum, 10=Tamamen güveniyorum).

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Doğum Yapacak Kadınlar (Pregnant Women)

Age Group: Yetişkin (Adult, genellikle 18 yaş ve üzeri gebeler)

Population Details: Türkiye’deki gebe popülasyonu üzerinde yüksek lisans tezi kapsamında test edilmiştir.

Test Methodology: Psikometrik psikometrik geçerlik ve güvenirlik çalışması (Uyarlama Çalışması).

Anahtar Kelimeler

Doğum Öz-Yeterliliği, Gebelik, Psikolojik Ölçek, Uyarlama Çalışması, Yeliz Ersoy, 2011, Lowe CSES, Maternal Sağlık.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi kaynakta mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: Bilgi kaynakta mevcut değildir.

Correspondence Address: Çalışmanın yapıldığı kurum: Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Antalya.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Yeliz Ersoy tarafından 2011 yılında yüksek lisans tezi kapsamında adapte edilmiştir. Ölçeğin orijinal versiyonunun kullanımı için orijinal yazarlardan izin alınması gerekebilir. Türkçe uyarlamanın kullanımı için ise sorumlu yazar Yeliz Ersoy ile iletişime geçilmesi önerilir.

Bu ölçeğin orijinal PDF’i aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:
dogum-eyleminde-oz-yeterlilik-olcegi-childbirth-self-efficacy-scale-toad.pdf

Referanslar

• Ersoy, Y. (2011). Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği geçerlik ve güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi). Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Antalya.

• Tez Merkezi Linki: tez.yok.gov.tr

Doğum Eyleminde Öz-Yeterlilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Bu nedenle maddeler bu girişte sunulamamaktadır. Maddeler için referans gösterilen yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.