Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği (Barnason Efficacy Expectation Scale)

Özet

Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği (BEBÖ), bireylerin belirli bir davranış veya görevi başarıyla yerine getirme yeteneklerine olan inançlarını, yani öz-yeterlik duygularını ölçmek üzere tasarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu spesifik versiyon, Sevcan Avcı tarafından 2011 yılında Türkiye’ye uyarlanmıştır ve özellikle kardiak cerrahi geçiren hastaların rehabilitasyon sürecine ilişkin etkililik beklentilerini değerlendirmeye odaklanmaktadır. Ölçek, hastaların iyileşme döneminde gerekli olan karmaşık sağlık davranışlarını (ilaç kullanımı, diyet, egzersiz vb.) ne kadar başarılı bir şekilde uygulayacaklarına dair algılarını belirlemeyi amaçlamaktadır.

Ölçeğin Türk popülasyonu için uyarlama çalışması, psikometrik özelliklerinin belirlenmesi ve klinik araştırmalarda kullanılabilirliğinin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. Orijinal ölçek, hemşirelik ve kardiyoloji alanlarında yaygın olarak kullanılan bir araç olup, Avcı’nın çalışması ile Türk sağlık sistemine kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Etkililik Beklentisi, Öz-Yeterlik, Kardiak Cerrahi, Barnason Ölçeği, Uyarlama, Psikometrik Ölçek, Rehabilitasyon.

Yazarlar

Uyarlama çalışmasının sorumlu yazarı: Sevcan Avcı

Amaç

Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği’nin (BEBÖ) temel amacı, Sosyal Bilişsel Kuram çerçevesinde, kardiak cerrahi geçirmiş bireylerin cerrahi sonrası iyileşme ve yaşam tarzı değişikliklerini sürdürme becerilerine yönelik beklentilerini ölçmektir. Bu beklentiler, hastanın tedaviye uyumunu ve uzun vadeli sağlık sonuçlarını güçlü bir şekilde etkilediği için, bu aracın kullanımı klinik hemşirelik girişimlerinin planlanmasında kritik rol oynamaktadır.

Ölçeğin Türkiye uyarlaması, kültürel ve dilsel eşdeğerliliği sağlayarak, Türk hasta popülasyonunda kardiak rehabilitasyon alanındaki araştırmaların kalitesini artırmayı hedeflemiştir. Bu, özellikle davranışsal müdahalelerin etkinliğini değerlendirmede standart bir ölçüm aracı sunar.

Yapı

Ölçek, Bandura’nın Öz-Yeterlik kavramının alt bileşeni olan ‘Etkililik Beklentisi’ (Efficacy Expectation) yapısını ölçer. Etkililik Beklentisi, bir kişinin belirli bir davranışı başarıyla gerçekleştirebileceğine dair kişisel yargısıdır. Kardiak cerrahi bağlamında bu yapı, hastanın aşağıdaki alanlardaki inancını kapsar:

• Fiziksel aktiviteyi sürdürme ve artırma yeteneği.
• Diyet ve beslenme kısıtlamalarına uyma becerisi.
• Stres yönetimi ve duygusal zorluklarla başa çıkma.
• İlaç rejimine sadık kalma.

Bu beklentiler, sadece hastanın ne yapacağını değil, aynı zamanda zorluklarla karşılaştığında ne kadar çaba göstereceğini ve ne kadar dayanıklı olacağını da belirler.

Geçerlik

Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği’nin (Kardiak Cerrahi Versiyonu) Türkiye için geçerlik çalışmaları, Sevcan Avcı’nın 2011 tarihli yüksek lisans tezinde detaylı olarak ele alınmıştır. Kaynak içerikte geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, bir uyarlama çalışmasının doğası gereği, yapı geçerliği (faktör analizi yoluyla) ve içerik geçerliği (uzman görüşleri ile) analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır.

Geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten de kardiak cerrahi hastalarının etkililik beklentilerini ölçtüğünü, kültürel bağlama uygunluğunu ve orijinal ölçeğin teorik yapısını koruduğunu doğrulamayı amaçlamıştır. Detaylı geçerlik katsayıları için Avcı’nın orijinal tezine başvurulması gerekmektedir. Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir durumdadır.

Güvenirlik

Kaynak içerikte güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiştir. Ancak, bir uyarlama çalışmasında ölçeğin iç tutarlılığını ve kararlılığını gösteren güvenirlik analizleri zorunludur. Genellikle bu analizler şunları içerir:

• İç Tutarlılık Güvenirliği: Cronbach’s Alpha katsayısı hesaplanarak maddelerin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğu incelenir. Yüksek bir katsayı, maddelerin aynı yapıyı ölçtüğünü gösterir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin zaman içinde kararlılığını belirlemek için belirli bir aralıkla aynı denek grubuna tekrar uygulanması ve sonuçların korelasyonunun incelenmesi.

Avcı’nın çalışması, bu ölçeğin Türk popülasyonunda tutarlı ve güvenilir sonuçlar ürettiğini kanıtlamış olmalıdır. Güvenirlik katsayılarının ayrıntıları, Avcı (2011) tezinde bulunabilir.

Faktör Analizi

Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği’nin orijinal yapısı çok boyutlu olabilir. Türkiye uyarlaması sırasında, ölçeğin kardiak cerrahi hastaları üzerindeki yapısal geçerliğini incelemek amacıyla Faktör Analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler, ölçeğin Türk kültüründe de orijinalde amaçlanan psikolojik boyutları ölçüp ölçmediğini kontrol etmek için önemlidir.

Uyarlama çalışmasında, genellikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak ölçeğin faktör yükleri ve faktör yapısı incelenmiş ve kardiak rehabilitasyon bağlamına özgü boyutların korunup korunmadığı değerlendirilmiştir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme formatı (Orijinal ölçek genellikle Likert tipi bir ölçek kullanır, ancak derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Kardiak cerrahi geçirmiş hastalar.

Age Group: Yetişkinler (Kardiak cerrahi geçirebilecek yaş grubu).

Population Details: Türkiye’deki kardiak cerrahi hastaları örneklem grubu kullanılarak uyarlanmıştır.

Test Methodology: Öz bildirim (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Kardiyak Rehabilitasyon, Güvenirlik, Psikometri, Hemşirelik Araştırması, Davranış Değişikliği, Öz-Düzenleme.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Sevcan Avcı (Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, Yüksek Lisans Tezi)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin kullanımı için orijinal yazarlardan ve uyarlamayı yapan Sevcan Avcı’dan izin alınması gerekebilir. Akademik tezlerde yer alan araçların ticari olmayan amaçlarla kullanımı genellikle serbesttir, ancak her zaman yazara danışılması önerilir.

Ücret: Ticari kullanım bilgisi mevcut değildir. Yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiştir.

Test Yılı: Türkiye uyarlama çalışması 2011 yılında tamamlanmıştır.

Kaynaklar

Aşağıda, Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği’nin kardiak cerrahi versiyonunun Türkiye uyarlamasına ait temel referanslar listelenmiştir:

• Avcı, S. (2011). Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği (BEBÖ): Kardiak cerrahi versiyonu’nun Türkiye için geçerlik ve güvenilirlik çalışması (Yüksek lisans tezi). Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Bu tezin Ulusal Tez Merkezi’ndeki bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Barnason Etkililik Beklenti Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Ancak, ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

The original PDF can be downloaded here: barnason-etkililik-beklenti-olcegi-toad.pdf