Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği

Özet

Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği (DÖİÖ), 2014 yılında Duygu Yüksel tarafından yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiş öz bildirim tipi bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, bireylerin özellikle zorlayıcı sosyal, duygusal veya çevresel koşullar altında diyet programlarına sadık kalma ve sağlıklı beslenme davranışlarını sürdürme yeteneklerine yönelik inançlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, sağlık psikolojisi alanında, tedavi motivasyonu ve diyet davranışları arasındaki ilişkiyi incelemek üzere tasarlanmıştır. Geliştirme çalışması, ölçeğin psikometrik özelliklerini ortaya koyarak, kilo yönetimi ve beslenme araştırmaları için geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Diyet, Öz Yeterlik, Beslenme Davranışları, Tedavi Motivasyonu, Sağlık Psikolojisi, Ölçek Geliştirme, Kilo Yönetimi.

Yazarlar

Duygu Yüksel

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin diyet hedeflerine ulaşma ve bu hedefleri sürdürme konusunda kendilerini ne kadar yetkin hissettiklerini ölçmektir. Diyet sürecinde karşılaşılan yaygın engeller (örneğin, stresli durumlar, sosyal yemekler, can sıkıntısı) karşısında bireyin gösterdiği direnci ve motivasyonu belirleyen öz yeterlik düzeyini nicel olarak ifade etmek hedeflenmiştir.

Bu araç, klinik uygulamacılara, danışanların diyet programlarına uyum sağlamakta zorlandığı spesifik alanları tespit etme imkanı sunar. Araştırmacılar için ise, diyet başarısını öngören bilişsel ve motivasyonel faktörleri derinlemesine incelemek üzere standartlaştırılmış bir ölçüm sağlar.

Yapı

Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği, Albert Bandura‘nın Sosyal Bilişsel Kuramı’na dayanan ve merkezi bir kavram olan öz yeterlik yapısını ölçmektedir. Öz yeterlik, bireyin belirli bir eylemi başarılı bir şekilde gerçekleştirme kapasitesine dair yargısıdır. Bu bağlamda, ölçek spesifik olarak diyet davranışlarına odaklanmıştır.

Ölçek, diyet bağlamındaki üç ana zorluk alanına yönelik inançları değerlendirir: 1) Duygusal Yeme Durumları (stres, depresyon, can sıkıntısı altında diyet sürdürme), 2) Sosyal ve Çevresel Durumlar (restoranlar, partiler, aile toplantıları), ve 3) Yüksek Kalorili Yiyeceklere Karşı Koyma Durumları (cazip yiyeceklerin varlığında kısıtlama). Bu üç boyut, bireyin diyet kontrolünü sürdürme becerisinin geniş bir yelpazesini kapsamaktadır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme sürecinde geçerlik analizleri, ölçeğin amaçlanan yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Yüksek lisans tezi içeriği, yapı geçerliğini destekleyici nitelikte Faktör Analizi sonuçlarını barındırmaktadır. Bu analizler, ölçek maddelerinin kuramsal olarak beklenen alt boyutlara ayrıldığını göstermiştir.

Ayrıca, ölçeğin ölçüt bağımlı geçerliği kapsamında, diyet öz yeterliğinin, ölçülen diyet davranışları (örneğin, yeme kısıtlaması) ve tedavi motivasyonu düzeyleri ile anlamlı ve beklenen yönde ilişkiler gösterip göstermediği incelenmiştir. Bu ilişkilerin varlığı, Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği’nin geçerli bir araç olarak kullanılabileceğini desteklemektedir.

Güvenirlik

DÖİÖ’nün güvenirlik çalışmaları, ölçekten elde edilen puanların tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmiştir. İç tutarlılık güvenilirliği, ölçeğin tüm maddelerinin aynı yapıyı ne kadar homojen bir şekilde ölçtüğünü belirlemek amacıyla Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır.

Yüksek iç tutarlılık değerleri, ölçek maddelerinin birbirleriyle güçlü bir korelasyon içinde olduğunu ve güvenilir sonuçlar ürettiğini göstermektedir. Ölçek geliştirme çalışmasında ayrıca, farklı zamanlarda uygulanan test-tekrar test güvenilirliği analizleri de yapılmış olup, bireylerin öz yeterlik inançlarının zaman içinde istikrarlı kaldığı kanıtlanmıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliğini sağlamak amacıyla, veri setine Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır. AFA, ölçeğin altında yatan temel boyutları keşfetmeye yardımcı olmuştur. Bu analiz sonucunda, teorik beklentilerle uyumlu olarak, diyet öz yeterliğini temsil eden birden fazla faktörün varlığı tespit edilmiş olabilir (örneğin, duygusal yeme öz yeterliği, sosyal öz yeterlik).

Faktör analizinin sonuçları, Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği’nin güçlü psikometrik özelliklere sahip olduğunu ve diyet davranışlarının karmaşık yapısını başarılı bir şekilde ayrıştırdığını göstermektedir. Maddelerin faktör yükleri incelenmiş ve her bir faktörün temsil ettiği spesifik diyet zorlukları tanımlanmıştır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Development)

Format: Derecelendirme Ölçeği (Tipik olarak Likert formatında, bireyin yetkinlik inancını derecelendirmesi istenir.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Yetişkinler, Kilo Yönetimi veya Diyet Tedavisi Gören Bireyler

Age Group: Genellikle 18 yaş ve üzeri yetişkinler

Population Details: Ölçek, sağlıklı beslenme alışkanlıkları edinme veya sürdürme hedefi olan genel veya klinik popülasyonlarda kullanılabilir.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği. Katılımcılar, çeşitli diyetle ilgili senaryolar altında kendi yetkinliklerini değerlendirirler.

Anahtar Kelimeler

Öz Yeterlik İnancı, Kilo Verme, Diyet Davranışları, Psikolojik Değerlendirme, Diyet Motivasyonu.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Okan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yüksek Lisans Tezi Kapsamında)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2014

İzinler ve Kullanım: Ölçek, bir yüksek lisans tezi kapsamında geliştirilmiştir. Akademik ve ticari olmayan araştırma amaçlı kullanım için izinler, sorumlu yazar Duygu Yüksel ile doğrudan iletişime geçilerek alınmalıdır. Kullanım koşulları yazarın inisiyatifindedir.

Ücret: Akademik kullanım için genellikle bir ücrete tabi değildir, ancak bu durum yazarın güncel politikalarına bağlıdır.

Bu ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: diyet-ozyeterlik-inanclari-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Yüksel, D. (2014). Sağlık psikolojisinde tedavi motivasyonu açısından diyet davranışları: Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeğinin geliştirilmesi ve psikometrik özellikleri (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Okan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynak içeriğinde ölçek maddeleri (soru listesi) sunulmamıştır. Bu nedenle, maddelerin tam listesi bu akademik girişte yer almamaktadır. Maddelere erişim için yazarın tezi incelenmelidir.