Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği (DDSÖ)

Özet

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği (DDSÖ), kronik böbrek yetmezliği nedeniyle diyaliz tedavisi gören hastaların, yaşam kaliteleri ve tedavi sonuçları açısından kritik önem taşıyan diyet ve sıvı kısıtlamalarına ne ölçüde uyum sağladıklarını veya uyumsuzluk gösterdiklerini belirlemek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama aracıdır. Ölçek, hastaların kendi bildirimlerine dayanarak uyumsuzluk düzeylerini beş farklı kategori üzerinden değerlendirmeyi hedefler.

Bu ölçek, hemşirelik ve nefroloji alanındaki klinisyenler ve araştırmacılar için, diyaliz hastalarında görülen yüksek morbidite ve mortalite oranlarını etkileyen temel davranışsal faktörleri tanımlamada önemli bir araçtır. Elde edilen sonuçlar, bireyselleştirilmiş eğitim ve destek programlarının planlanmasında temel veri sağlamaktadır. Ölçeğin Türkçe adaptasyonu 2009 yılında yapılmış olup, psikometrik özellikleri incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Diyaliz, Sıvı Kısıtlaması, Diyet Uyumsuzluğu, Kronik Böbrek Yetmezliği, Hemodiyaliz, Uyum, Yaşam Kalitesi, Psikometrik Özellikler.

Yazarlar

Belgüzar Kara

Amaç

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği (DDSÖ)’nin temel amacı, son dönem böbrek hastalığı (SDBH) nedeniyle diyaliz tedavisi alan bireylerin, zorunlu diyet ve sıvı alımı kısıtlamalarına karşı gösterdikleri uyumsuzluk derecesini sistematik olarak ölçmektir.

Diyaliz hastalarında sıvı ve diyet kısıtlamalarına riayet etmemek, interdiyalitik kilo alımının artmasına, hipertansiyona, pulmoner ödeme ve sonuç olarak hastaneye yatış oranlarının yükselmesine neden olmaktadır. Bu nedenle, uyumsuzluğun ciddiyetini ve türünü tespit etmek, klinik müdahale stratejilerinin geliştirilmesi için hayati önem taşımaktadır.

Yapı

DDSÖ, diyaliz hastalarının tedavi rejimine gösterdiği uyumsuzluğun boyutlarını ölçen davranışsal bir yapıyı temel alır. Ölçek, uyumsuzluğun sadece varlığını değil, aynı zamanda şiddetini de belirlemeyi amaçlar. Yapısal olarak, ölçeğin diyet ve sıvı kısıtlamalarına yönelik spesifik alt boyutları içermesi beklenir, ancak kaynakta bu alt boyutlar detaylandırılmamıştır.

Ölçek, hastaların sıvı alımını sınırlama, potasyum, fosfor ve sodyum gibi elektrolitleri kısıtlama konusundaki zorluklarını ve başarısızlıklarını değerlendirir. Ölçülen bu yapı, hastanın hastalığı yönetme becerisini, öz yeterliliğini ve tedavi motivasyonunu yansıtan karmaşık bir psikososyal ve davranışsal fenomeni temsil eder.

Geçerlik

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında geçerlik analizlerine dair ayrıntılı bulgular, özet kaynakta açıkça belirtilmemiştir. Ancak, bir uyarlama çalışmasının doğası gereği, yapı geçerliğini desteklemek amacıyla genellikle faktör analizi veya benzeri yapısal testler uygulanmıştır. Bu çalışmalar, ölçek maddelerinin teorik olarak öngörülen yapıyı ne ölçüde temsil ettiğini araştırmayı içerir.

Ölçeğin kültürel adaptasyonunun, hedef popülasyonun diyet ve yaşam tarzı özelliklerine uygunluğunu sağlamak amacıyla uzman görüşleri ve dilsel eşdeğerlik çalışmaları ile desteklendiği varsayılmaktadır. Ölçeğin klinik geçerliği, yüksek uyumsuzluk skorlarının kötü klinik sonuçlarla (örneğin, yüksek interdiyalitik kilo alımı veya yüksek serum potasyum seviyeleri) ilişkili olup olmadığının incelenmesiyle doğrulanır.

Güvenirlik

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenirlik katsayısı, adaptasyon çalışmasında incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda ölçeğin genel Cronbach Alfa katsayısı 0.70 olarak saptanmıştır. Bu değer, sosyal bilimler ve psikometrik değerlendirmeler literatüründe genel kabul görmüş ve yeterli kabul edilen bir iç tutarlılık düzeyine işaret etmektedir.

0.70 değeri, ölçekteki maddelerin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü ve dolayısıyla ölçeğin güvenilir sonuçlar ürettiğini göstermektedir. Güvenirlik çalışmalarının bir parçası olarak, zaman içinde tutarlılığı değerlendiren test-tekrar test güvenilirliği gibi ek analizlerin de yapılmış olması muhtemeldir, ancak bu bilgi özet kaynakta yer almamaktadır.

Faktör Analizi

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışması kapsamında, ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde de korunup korunmadığını belirlemek amacıyla faktör analizi yönteminin kullanıldığı varsayılmaktadır. Faktör analizi, ölçek maddelerinin hangi temel boyutlar altında toplandığını ortaya koyarak yapı geçerliğine katkıda bulunur.

Uyarlama çalışmalarında genellikle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak orijinal ölçeğin faktör yapısı test edilir. Ancak, bu özet kaynakta faktör yükleri, açıklanan varyans yüzdesi veya faktör sayısı gibi spesifik faktör analizi sonuçlarına dair bilgi bulunmamaktadır. Bu bilgiler, ölçeğin orijinal makalesinde mevcuttur.

Araç

Test Türü: Uyarlama ve Öz Bildirim Ölçeği

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme. Hastalar, uyumsuzluk düzeylerini aşağıdaki seçeneklerle belirtirler:

• 0 = Uyumsuzluk Yok
• 1 = Hafif Uyumsuzluk
• 2 = Orta Düzeyde Uyumsuzluk
• 3 = Ciddi Uyumsuzluk
• 4 = Çok Ciddi Uyumsuzluk

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Diyaliz Tedavisi Gören Hastalar

Yaş Grubu: Yetişkin (Genellikle Kronik Böbrek Yetmezliği tanısı almış yetişkin hastalar)

Popülasyon Detayları: Son dönem böbrek yetmezliği tanısı ile düzenli olarak hemodiyaliz veya periton diyaliz tedavisi alan bireyler.

Test Metodolojisi: Uygulama bireysel veya grup halinde yapılabilir. Hastalar, diyet ve sıvı kısıtlamalarına ne sıklıkla veya ne düzeyde uymakta zorlandıklarını gösteren maddeleri işaretlerler. Yüksek puanlar, yüksek düzeyde uyumsuzluğu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Hasta Uyumsuzluğu, Diyaliz Tedavisi, Böbrek Hastalığı, Diyet Kısıtlamaları, Hemşirelik Değerlendirmesi, Psikometri, Cronbach Alfa.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

İletişim Adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Belgüzar Kara tarafından 2009 yılında Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi’nde yayımlanan geçerlik ve güvenirlik çalışması ile Türkçe literatüre kazandırılmıştır. Ölçeğin kullanımı için yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Test Yılı (Adaptasyon): 2009

Ücret Durumu: Akademik araştırmalarda kullanım için yazarın iznine tabidir, genellikle ücret talep edilmez.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: diyaliz-diyet-ve-sivi-kisitlamasina-uyumsuzluk-olcegi-ddso-toad.pdf

Kaynaklar

Kara, B . (2009). Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 12(3), 20-27.

Diyaliz Diyet ve Sıvı Kısıtlamasına Uyumsuzluk Ölçeği (DDSÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçeğin orijinal maddeleri, sağlanan özet kaynakta yer almamaktadır. Maddelerin tamamına ulaşmak için yukarıda belirtilen referans makaleye başvurulması gerekmektedir.