Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği

Öz

Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği (DPEBBS), kronik böbrek yetmezliği nedeniyle diyaliz tedavisi gören hastalarda fiziksel aktivite yapmaya yönelik algılanan faydaları ve karşılaşılan engelleri ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin psikometrik özellikleri ve Türkçe uyarlaması, 2016 yılında Dilek Taş tarafından Ege Üniversitesi’nde tamamlanan bir yüksek lisans tezi kapsamında incelenmiştir. Ölçek, yüksek düzeyde içerik ve yapı geçerliği ile güçlü iç tutarlılık güvenilirliği göstermiştir. Elde edilen Cronbach Alfa katsayısı α=0.80 olup, ölçeğin diyaliz hastalarının egzersizle ilgili inançlarını değerlendirmede güvenilir bir araç olduğunu kanıtlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Diyaliz, Egzersiz, Kronik Böbrek Yetmezliği, Ölçek Geliştirme, Psikometri, Güvenirlik, Geçerlik

Yazarlar

Dilek Taş

Amaç

Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği’nin temel amacı, son dönem böbrek yetmezliği nedeniyle sürekli diyaliz tedavisi alan bireylerin, düzenli egzersiz yapmaya yönelik sahip oldukları algıları ve inançları sistematik olarak değerlendirmektir. Bu ölçek, özellikle hemşirelik ve fizyoterapi alanlarında çalışan sağlık profesyonellerine, hastaların egzersize katılımını artırmak için hangi faydaların vurgulanması gerektiğini ve hangi engellerin ortadan kaldırılması gerektiğini belirlemede kritik veriler sunar.

Ölçek, hastaların egzersizin sağlık harcamalarının azalması, vücut ağrısının hafiflemesi gibi somut faydalarına ne ölçüde inandıklarını ve aynı zamanda yorgunluk, zaman kısıtlamaları veya fiziksel zorluklar gibi engelleri ne kadar güçlü algıladıklarını ortaya koyarak, bireyselleştirilmiş müdahale programlarının geliştirilmesine zemin hazırlar.

Yapı

Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği, bireyin sağlık davranışlarını etkileyen bilişsel faktörlere odaklanmaktadır. Ölçeğin ölçtüğü temel psikolojik yapı, Algılanan Egzersiz Yararları ve Algılanan Egzersiz Engelleri olmak üzere iki ana boyuttan oluşur. Bu iki boyut, bireyin egzersiz yapma niyetini ve davranışını doğrudan etkileyen, Sağlık İnanç Modeli çerçevesinde değerlendirilen kritik unsurlardır.

Ölçek, diyaliz hastalarının fiziksel aktiviteye yönelik motivasyonlarını ve karşılaştıkları zorlukları subjektif olarak nasıl yorumladıklarını belirleyerek, bu popülasyonda egzersiz uyumunu anlamak için kapsamlı bir araç sunar.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, hem içerik (kapsam) hem de yapı geçerliği yönünden detaylıca incelenmiştir. Kapsam geçerliği, uzman görüşlerine başvurularak değerlendirilmiş ve bu çalışma sonucunda Kapsam Geçerlik İndeksi (KGI) puanı 0.98 gibi oldukça yüksek bir değerde saptanmıştır.

Uzmanlar arasındaki uyumun değerlendirilmesi amacıyla uygulanan Kendall’s W iyi uyuşum analizi, 0.301 değerini (p=0.000) vermiştir. Bu istatistiksel sonuç, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı temsil etme derecesi konusunda uzmanlar arasında yüksek düzeyde görüş birliğinin bulunduğunu açıkça göstermektedir. Yapı geçerliği ise açıklayıcı faktör analizi (AFA) ile incelenmiştir.

Güvenirlik

DPEBBS ölçeğinin güvenirlik analizi sonuçları, aracın yüksek düzeyde iç tutarlılığa ve zamana karşı kararlılığa sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ölçeğin genel iç tutarlılık güvenirlik katsayısı olan Cronbach Alfa değeri α=0.80 olarak saptanmıştır; bu değer, psikometrik araçlar için kabul edilebilir güvenirlik sınırının üzerindedir. Ölçek puan ortalaması 80.10±9.87 olarak belirlenmiştir.

Madde analizinde, bir maddenin madde-toplam korelasyonunun 0.20’nin altında olmasına rağmen, yanıtların tek bir cevapta yoğunlaşmasının varyansı etkilediği göz önüne alınarak ölçekten çıkarılmamıştır; diğer maddelerin korelasyonları yeterli bulunmuştur. Ölçek ve alt boyutlarının zamana karşı değişmezliğini (istikrarını) değerlendirmek için kullanılan test-tekrar test yöntemi, elde edilen puan ortalamaları arasındaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığını göstermiştir. Pearson Korelasyon analizi sonucunda birinci ve ikinci uygulamadan elde edilen puanlar arasındaki güvenirlik katsayısı r=0.84 olarak bulunmuş, bu da iki uygulama arasında pozitif yönlü ve güçlü bir ilişki olduğunu (p=0.000) kanıtlamıştır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliliğini incelemek amacıyla uygulanan analizlerde, açıklayıcı faktör analizi (AFA) kullanılmıştır. Faktör yapısının belirlenmesi sürecinde Temel Bileşenler Analizi (TBA) ve faktörlerin sadeleştirilmesi için Varimax döndürme yöntemi tercih edilmiştir.

Temel Bileşenler Analizi sonucunda, öz değeri (eigenvalue) biri aşan toplam beş faktör elde edilmiştir. Bu beş faktörün, ölçekteki toplam varyansın %58,19’unu açıkladığı saptanmıştır. Bu sonuç, Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği’nin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu ve algılanan yararlar ile engellerin farklı alt bileşenlerden oluştuğunu göstermektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme/Uyarlama

Format: 24 maddeden oluşan Likert tipi ölçek ve ek olarak 2 adet açık uçlu soru.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Diyaliz Hastaları

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Kronik böbrek yetmezliği nedeniyle düzenli diyaliz tedavisi gören hastalar.

Test Metodolojisi: 4’lü Likert tipi derecelendirme kullanılmaktadır. Derecelendirme, “Kesinlikle katılmıyorum” seçeneğinden başlayarak “Kesinlikle Katılıyorum” seçeneğine doğru ilerlemektedir.

Anahtar Kelimeler

DPEBBS, Kronik Böbrek Yetmezliği, Egzersiz Motivasyonu, Algılanan Engeller, Varimax, Test-Tekrar Test, Cronbach Alfa

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin geliştirme çalışması 2016 yılında tamamlanmıştır (Yüksek Lisans Tezi). Ölçeğin ticari kullanımı veya bilimsel araştırmalarda kullanımı için izin alınması gerekebilir. Kullanım koşulları ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Dilek Taş ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Orijinal tezin YÖK Ulusal Tez Merkezi bağlantısı aşağıdadır: tez.yok.gov.tr

Kaynaklar

• Taş, D. (2016). Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi, İzmir.

Diyaliz Hastalarında Egzersiz Yararları/Engelleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: diyaliz-hastalarinda-egzersiz-yararlariengelleri-olcegi-toad.pdf

24 madde + 2 açık uçlu soru

Madde 1. Egzersiz toplam sağlık harcamalarımın
azalmasına yardım eder.

MAdde 2. Egzersiz vücut ağrımı azaltmaya yardım eder.