Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği

Özet

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği (ÇYSDOÖ), bireylerin sağlık durumları üzerindeki kontrol algılarını ölçmek amacıyla kullanılan bir psikometrik aracın Türkçe’ye uyarlamasıdır. Bu özel adaptasyon çalışması, 2010 yılında Nilgün Kuru tarafından gerçekleştirilen yüksek lisans tezi kapsamında yapılmıştır. Ölçek, özellikle Koroner Arter Hastalığı (KAH) tanısı almış bireylerin sağlık davranışlarını ve bu davranışları etkileyen kontrol inançlarını belirlemek üzere kullanılmıştır.

Ölçeğin temel amacı, bireyin sağlığı üzerindeki sorumluluğu içsel faktörlere (kendi çabası), güçlü dışsal faktörlere (doktorlar, sağlık profesyonelleri) veya şansa atfedip atfetmediğini saptamaktır. Bu adaptasyon, sağlık davranışları psikolojisi alanında önemli bir araç olarak yer almakta olup, klinik ortamlarda hastaların tedaviye uyumunu ve proaktif sağlık yönetimini anlamlandırmada kritik rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı, Sağlık Psikolojisi, Denetim Odağı, Koroner Arter Hastalığı, Sağlık Davranışları, Ölçek Uyarlama, Psikometri.

Yazarlar

Nilgün KURU

Amaç

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin sağlığın nedenleri ve sonuçları hakkındaki inançlarını belirleyen denetim odağı boyutlarını ölçmektir. Bu ölçek, sağlık alanında spesifik olarak uygulandığında, kişilerin sağlık durumlarının kendi eylemleri (içsel kontrol), diğer güçlü kişiler (doktorlar, hemşireler) veya kader/şans (dışsal kontrol) tarafından ne ölçüde belirlendiğine dair algılarını ortaya koyar.

Kuru (2010) tarafından yapılan uyarlama çalışmasının özel amacı, Gülhane Askeri Tıp Akademisi’ne başvuran Koroner Arter Hastalığı tanılı bireylerin sağlık davranışlarını belirlemek ve bu davranışlar ile sağlık denetim odağı arasındaki ilişkiyi araştırmaktır. Bu tür bir analiz, kronik hastalığı olan bireylerin tedaviye katılım düzeylerini ve hastalığı yönetme stratejilerini öngörmede yardımcı olur.

Yapı

Ölçek, sosyal öğrenme teorisinden türetilen ve spesifik olarak sağlığa uygulanan Denetim Odağı (Locus of Control) psikolojik yapısını ölçmektedir. Sağlık Denetim Odağı, bireyin sağlığını etkileyen olayların kontrolünü kime veya neye atfettiğini gösterir. Ölçek genellikle üç veya daha fazla boyutu içerecek şekilde tasarlanmıştır:

• İçsel Sağlık Denetim Odağı: Bireyin sağlığının kendi çabaları, disiplini ve yaşam tarzı seçimleri tarafından belirlendiğine olan inancı.
• Güçlü Diğerleri Sağlık Denetim Odağı: Sağlığın, doktorlar, hemşireler veya diğer sağlık otoriteleri gibi profesyonel figürlerin kararları ve eylemleri tarafından kontrol edildiğine olan inanç.
• Şans/Kader Sağlık Denetim Odağı: Sağlığın tesadüfi olaylar, kader veya şans tarafından belirlendiğine olan inanç.

Geçerlik

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasının geçerlik çalışmaları, Nilgün Kuru’nun 2010 tarihli yüksek lisans tezinde detaylı olarak sunulmuştur. Uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlamak amacıyla çeviri-geri çeviri yöntemlerinin kullanılması beklenir.

Özel geçerlik türleri (örneğin, yapı geçerliği için faktör analizi, ölçüt geçerliği için ilgili sağlık değişkenleri ile korelasyonlar) tezin metodoloji bölümünde yer almaktadır. Kaynakta bu bilgilere doğrudan erişim sağlanamasa da, bir psikometri aracı olarak, uyarlamanın hedef popülasyon olan KAH hastalarında geçerli sonuçlar ürettiğinin gösterilmesi kritik öneme sahiptir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri de Kuru (2010) tarafından gerçekleştirilen yüksek lisans tezi içerisinde bulunmaktadır. Güvenirlik, ölçeğin tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini ifade eder. Genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanarak raporlanır.

Uyarlama çalışmalarında, ölçeğin alt boyutlarının her biri için ayrı ayrı güvenirlik katsayılarının hesaplanması standart bir uygulamadır. Bu katsayılar, ölçeğin Türk kültüründeki KAH hastaları popülasyonunda ne kadar kararlı ölçüm yaptığını gösterir. Detaylı güvenirlik değerleri için tezin incelenmesi gerekmektedir.

Faktör Analizi

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği, adından da anlaşılacağı gibi, çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Uyarlama sürecinde, orijinal ölçeğin boyut yapısının Türkçe formda da korunup korunmadığını test etmek amacıyla Faktör Analizi (genellikle Doğrulayıcı veya Açımlayıcı Faktör Analizi) uygulanmıştır.

Bu analiz, ölçek maddelerinin beklenen alt boyutlar altında toplanıp toplanmadığını kontrol ederek yapı geçerliğine katkıda bulunur. Kuru’nun çalışmasında, ölçeğin Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı modeline uygun bir faktör yapısı sergileyip sergilemediği araştırılmıştır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Orijinal Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği formatına uygun, Likert tipi derecelendirme (Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir, ancak tipik olarak 5 veya 6 noktalı Likert kullanılır).

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), Orijinal dili (Genellikle İngilizce).

Popülasyon Grubu: Klinik popülasyon (Hastalık tanısı almış bireyler).

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Gülhane Askeri Tıp Akademisi Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesine başvuran Koroner Arter Hastalığı (KAH) tanılı bireyler.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Uygulama genellikle kağıt-kalem veya dijital ortamda bireysel olarak yapılır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Denetim Odağı, Kardiyovasküler Hastalık, Uyarlama, Klinik Psikoloji, İçsel Kontrol, Dışsal Kontrol, Nilgün Kuru.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilinmiyor.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi, Ankara (Yüksek Lisans Tezi Bağlılığı).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2010 (Türkçe Uyarlama Tezi Yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izinler, sorumluluk sahibi yazar Nilgün Kuru’dan veya tezin yapıldığı kurum olan Ankara Üniversitesi’nden alınmalıdır. Genellikle akademik tezler kapsamında geliştirilen/uyarlanan araçlar, akademik amaçlı kullanımlarda ücret talep etmeyebilir; ancak ticari veya geniş ölçekli klinik kullanımlar için yazarla iletişime geçilmesi zorunludur.

Kaynaklar

Kuru, N. (2010). Gülhane Askeri Tıp Akademisi Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesine başvuran koroner arter hastalığı tanılı bireylerin sağlık davranışlarının belirlenmesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Ankara.

Tez referansına Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF’i aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: cok-yonlu-saglik-denetim-odagi-olcegi-toad.pdf

Çok Yönlü Sağlık Denetim Odağı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri kaynak içerikte bulunmamaktadır.

Ölçek maddeleri, kaynağın kısıtlı olması nedeniyle burada sunulamamaktadır. Maddeler için yazarın orijinal yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.