Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği (ÇBSDOÖ) C Formu

Özet

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği (ÇBSDOÖ) C Formu, bireylerin sağlık durumlarının kontrolünü hangi faktörlere atfettiklerini ölçen çok boyutlu bir psikolojik ölçektir. Ölçek, bireyin sağlık inançlarını içsel, şans ve güçlü diğerleri (doktorlar, profesyoneller) gibi temel boyutlarda değerlendirir. Bu formun Türkiye geçerlik ve güvenirlik çalışması, Dedecan (2013) tarafından yüksek lisans tezi kapsamında bir uyarlama çalışması olarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma, ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonda psikometrik açıdan uygunluğunu ve yapısal bütünlüğünü kanıtlamayı amaçlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı, ÇBSDOÖ, Sağlık Psikolojisi, Denetim Odağı, Sağlık İnançları, Ölçek Uyarlama, Psikometri.

Yazarlar

Irmak Arslan (Sorumlu Yazar), I. Dedecan (Uyarlama Çalışması)

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin sağlık sonuçlarının kaynağını nerede gördüklerini (kendi içsel çabaları, dışsal şans faktörleri veya sağlık profesyonelleri) belirlemektir. Bu uyarlama çalışması, Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği C Formu’nun Türkçe versiyonunun kültürel bağlamda geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olarak kullanılıp kullanılamayacağını test etmek amacıyla yapılmıştır. Ölçek, özellikle sağlık davranışlarını, hastalıkla başa çıkma stratejilerini ve tedaviye uyumu yordamada kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Yapı

Ölçülen psikolojik yapı, bireyin sağlık kontrolüne dair atıflarını içeren Sağlık Denetim Odağı (Health Locus of Control) kavramıdır. Bu kavram, Denetim Odağı (Locus of Control) teorisinin sağlık alanına özgü bir uygulamasıdır. ÇBSDOÖ C Formu, bireylerin sağlık sonuçlarını dört temel boyutta algılayışını ölçer:

• İç Sağlık Denetim Odağı: Bireyin sağlığını koruma veya iyileştirme sorumluluğunu kendi davranışlarına ve çabalarına atfetmesi.
• Şans Sağlık Denetim Odağı: Bireyin sağlık durumunun tamamen kader, şans veya tesadüfi olaylar tarafından belirlendiğine inanması.
• Doktorlar Sağlık Denetim Odağı: Bireyin sağlığının iyileşmesini veya kötüleşmesini yalnızca doktorların yeteneği ve kararlarına bağlaması.
• Güçlü Diğerleri Sağlık Denetim Odağı: Bireyin sağlığının doktorlar dışında kalan diğer güçlü kişilerin (aile, hemşireler vb.) eylemleri tarafından kontrol edildiğine inanması.

Geçerlik

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeğinin yapı geçerliğini incelemek için temel bileşenler analizi (Principal Component Analysis – PCA) uygulanmıştır. Analiz öncesinde, örneklem uygunluğu (sampling adequacy) ve Bartlett Sphericity testleri gerçekleştirilmiştir. Bu testler, verilerin faktör analizi için uygun olup olmadığını belirlemek açısından kritiktir.

Analizler sonucunda elde edilen istatistiksel veriler, ölçeğin yapısal geçerliğini desteklemektedir. Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) örneklem uygunluk katsayısı 0.797 olarak bulunmuştur; bu değer, verilerin faktör analizi için yeterince uygun olduğunu göstermektedir (genellikle 0.60 üzeri kabul edilir). Bartlett Sphericity testi sonuçları ise χ² değeri 1141.271, serbestlik derecesi df(153) ve p=0.000 olarak istatistiksel açıdan anlamlı bulunmuştur. Ayrıca, madde analizi sonucunda tüm madde toplam korelasyon değerlerinin 0.20’nin üzerinde olduğu rapor edilmiştir, bu da maddelerin ölçeğin genel yapısıyla tutarlı olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

ÇBSDOÖ C Formu’nun iç tutarlılık güvenirliği Cronbach Alfa katsayısı ile hesaplanmıştır. Toplam ölçek için hesaplanan güvenirlik değeri 0.82 olarak rapor edilmiştir, bu da ölçeğin genel olarak yüksek bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir. Alt ölçeklerin güvenirlik değerleri ise aşağıdaki gibidir:

• İç Sağlık Denetim Odağı alt ölçeği için 0.88.
• Şans Sağlık Denetim Odağı alt ölçeği için 0.83.
• Doktorlar Sağlık Denetim Odağı alt ölçeği için 0.72.
• Güçlü Diğerleri Sağlık Denetim Odağı alt ölçeği için 0.57.

Alt ölçek güvenirlik değerlerinin çoğunluğu kabul edilebilir aralıkta olmakla birlikte, Güçlü Diğerleri Sağlık Denetim Odağı alt ölçeğinin güvenirlik katsayısının (0.57) diğer alt ölçeklere kıyasla daha düşük olduğu dikkat çekmektedir. Bu durum, bu alt ölçeğin kültürel farklılıklar veya madde yapısı nedeniyle daha az tutarlı çalıştığını düşündürebilir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliğini kanıtlamak amacıyla uygulanan temel bileşenler analizi, ÇBSDOÖ C Formu’nun orijinal çok boyutlu yapısını destekler nitelikte sonuçlar vermiştir. Analiz, ölçeğin sağlık denetim odağını içsel, şans ve dışsal güçlü otoriteler gibi farklı faktörlere ayırma yeteneğini test etmiştir. Analiz sonuçları, verilerin faktör çıkarımına uygun olduğunu gösteren güçlü istatistiksel kanıtlar sunmaktadır.

Özellikle KMO katsayısının 0.797 olması, veri setinin faktör analizi için yeterli örnekleme uygunluğuna sahip olduğunu teyit ederken, Bartlett Sphericity testinin anlamlılığı (p=0.000), değişkenler arasında korelasyon bulunduğunu ve faktörleştirmenin değerli olduğunu göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin Türkiye örnekleminde de beklenen çok boyutlu yapıyı koruduğunu ve yapısal geçerliğe sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Ölçek Bilgileri

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Uyarlama çalışması yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.)

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle yetişkin popülasyon)

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yüksek lisans tezi kapsamında toplanan örneklem üzerinden psikometrik özellikleri incelenmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 6 dereceli Likert tipi bir yanıt formatı kullanır. Kullanılan derecelendirme seçenekleri şunlardır: “kesinlikle katılmıyorum, katılmıyorum, katılmama eğilimindeyim, katılma eğilimindeyim, katılıyorum, kesinlikle katılıyorum”.

Anahtar Kelimeler

KMO, Bartlett Testi, Yapı Geçerliği, İç Tutarlılık, Cronbach Alfa, Denetim Odağı Ölçeği, Sağlık Atıfları.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri mevcut değil.

Bağlılık E-posta Adresleri: Veri mevcut değil.

Yazışma Adresi: Irmak Arslan (Sorumlu Yazar olarak belirtilmiştir).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği C Formu’nun Türkçe uyarlama çalışması 2013 yılında tamamlanmıştır. Ölçek, I. Dedecan’ın yüksek lisans tezi kapsamında hazırlanmış olup, akademik ve araştırma amaçlı kullanım için YÖK Ulusal Tez Merkezi aracılığıyla erişilebilir durumdadır.

Orijinal PDF dokümanına buradan ulaşılabilir: cok-boyutlu-saglik-denetim-odagi-olcegi-cbsdoo-c-formu-toad.pdf

Referanslar

Dedecan, I. (2013). Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği C Formu: Türkiye geçerlik-güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi, Okan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul). Yüksek lisans tezine YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanmıştır.

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği (ÇBSDOÖ) C Formu Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

-Eğer şanslıysam hastalığım iyiye gidecektir.

-Hastalığımı etkileyen esas şey, benim kendimin ne yaptığımdır.

-Hastalığımın iyileşmesi, aynı kalması ya da kötüleşmesinde diğer insanlar büyük bir rol oynamaktadır.