Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği – C Formu

Özet

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği – C Formu (ÇBSDOÖ-C), bireylerin sağlık durumları üzerindeki kontrol algılarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu formun Türkiye geçerlik ve güvenirlik çalışması, Irmak Arslan tarafından 2013 yılında bir yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, bireylerin sağlık sonuçlarını içsel faktörlere (kendi eylemleri), şansa veya dışsal güçlü kişilere (doktorlar, aile) atfetme eğilimlerini değerlendirir. Çalışma, ölçeğin Türkçe popülasyonda kullanımına uygunluğunu ve dört temel boyutta tutarlı sonuçlar verdiğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Denetim Odağı, Çok Boyutlu Ölçek, Psikoloji, Güvenirlik, Adaptasyon, Sağlık İnançları

Yazarlar

Irmak Arslan (Sorumlu Yazar)

Amaç

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği – C Formu’nun temel amacı, bireylerin kendi sağlık durumları ve hastalık sonuçları üzerindeki kontrol algılarını çok boyutlu bir perspektiften değerlendirmektir. Bu ölçek, sağlık davranışlarını, tedaviye uyumu ve genel denetim odağı teorisini inceleyen araştırmacılar için tasarlanmıştır. Form C’nin Türkiye geçerlik ve güvenirlik çalışması, bu aracın Türk kültürüne özgü örneklemler üzerinde geçerli ve güvenilir bir şekilde kullanılabilmesini sağlamayı hedeflemiştir.

Yapı

Ölçek, bireyin sağlık denetim odağı algısını dört ana boyutta ölçmektedir:

• İç SDO (İçsel Sağlık Denetim Odağı): Bireyin sağlığının kendi çabaları, davranışları ve kararları tarafından belirlendiğine inanması.
• Şans SDO (Şans Sağlık Denetim Odağı): Sağlık sonuçlarının kader, şans veya rastlantısal olaylar tarafından belirlendiğine inanılması.
• Doktorlar SDO (Doktorlar Sağlık Denetim Odağı): Sağlığın esas olarak tıp uzmanlarının (doktorlar, hemşireler) yetenek ve eylemleri tarafından kontrol edildiğine inanılması.
• Güçlü Diğerleri SDO (Güçlü Diğerleri Sağlık Denetim Odağı): Sağlığın, doktorlar dışındaki önemli kişilerin (aile, arkadaşlar) etkisi altında olduğuna inanılması.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışması, Arslan (2013) tarafından yürütülen yüksek lisans tezi kapsamında ele alınmıştır. Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği’nin Türkçe formunun yapı geçerliğini (faktör yapısı) ve muhtemel ölçüt geçerliğini incelemek için çeşitli istatistiksel analizler kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, ölçeğin orijinal yapısına uygun olarak dört faktörlü bir yapıyı desteklediğini ve dolayısıyla Türk örnekleminde sağlık denetim odağı kavramını geçerli bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Güvenirlik

ÇBSDOÖ-C’nin güvenirlik analizleri, yüksek düzeyde iç tutarlılık ve tatmin edici test-tekrar test kararlılığı sergilemiştir. İç tutarlılık (Cronbach Alfa) değerleri alt boyutlara göre şu şekildedir:

• İç SDO: α = 0.82
• Şans SDO: α = 0.82
• Doktorlar SDO: α = 0.63
• Güçlü Diğerleri SDO: α = 0.57

Test-tekrar test güvenirlik katsayıları (iki ölçüm arasındaki korelasyonlar) ise şu şekilde bulunmuştur: İç SDO (0.88), Şans SDO (0.83), Doktorlar SDO (0.72) ve Güçlü Diğerleri SDO (0.57). İçsel ve Şans alt boyutlarının hem iç tutarlılık hem de kararlılık açısından oldukça yüksek değerler sergilediği görülürken, Doktorlar ve Güçlü Diğerleri alt boyutlarının kabul edilebilir ancak daha düşük güvenirlik düzeylerine sahip olduğu belirlenmiştir.

Faktör Analizi

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği’nin doğası gereği, ölçeğin adaptasyon çalışmasında faktör analizi tekniklerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu analizler, ölçeğin orijinalinde bulunan ve teorik olarak beklentileri karşılayan dört boyutlu yapının (İç, Şans, Doktorlar, Güçlü Diğerleri) Türk örnekleminde de korunduğunu doğrulamak için kritik öneme sahiptir. Faktör analizi sonuçları, bireylerin sağlık kontrol algılarını birbirinden ayrılan ve anlamlı dört farklı faktöre ayırabilme kapasitesini teyit etmiştir. Bu durum, ölçeğin yapısal geçerlik açısından sağlam olduğunu göstermektedir.

Araç Bilgileri

Test Türü: Geliştirme/Uyarlama (Türkiye geçerlik ve güvenirlik çalışması)

Format: Çok boyutlu, muhtemelen Likert tipi derecelendirme (Kaynakta derecelendirme bilgisi eksik olduğundan, orijinal ölçek yapısına dayanarak Likert tipi olduğu varsayılmaktadır).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon/Üniversite Öğrencileri (Yüksek lisans tezi örneklemine bağlı olarak değişebilir).

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki üniversite öğrencileri veya genel yetişkinler üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, sağlıkla ilgili ifadeler hakkındaki inançlarını derecelendirirler.

Anahtar Kelimeler

İç Tutarlılık, Test-Tekrar Test, Sağlık Psikolojisi, Sağlık Davranışı, Denetim Odağı, Psikometrik Özellikler

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Bağlılık E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Okan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul (Tez dönemi itibarıyla)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Yüksek lisans tezi kapsamında kullanılmış olup, ticari olmayan akademik kullanımlar için tezin referans gösterilmesi gerekmektedir. Kullanım için orijinal ölçek sahiplerinden ve uyarlama yazarından izin alınması tavsiye edilir.

Test Yılı: 2013 (Türkiye geçerlik ve güvenirlik çalışması).

Kaynaklar

1. Arslan, I. (2013). Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği C Formu: Türkiye geçerlik- güvenirlik çalışması (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Okan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
2. Tez, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişilebilir: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: cok-boyutlu-saglik-denetim-odagi-olcegi-c-formu-toad.pdf

Çok Boyutlu Sağlık Denetim Odağı Ölçeği – C Formu Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

2 -Hastalığım düşünüldüğünde, her şey olacağına varacaktır.