Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu

Özet

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu (ÇBSKOÖ A Formu), bireylerin sağlık durumları üzerindeki kontrol algılarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş standart bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlaması, Türkçe konuşan popülasyonlarda sağlık davranışları ve sonuçları ile ilgili inanç sistemlerini geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmek için gerçekleştirilmiştir. Ölçek, bireyin sağlığının içsel faktörlere (kendi çabası), dışsal faktörlere (güçlü diğerleri) veya şansa bağlı olduğuna dair inançlarını çok boyutlu olarak incelemektedir. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye’deki sağlık ve psikoloji araştırmalarında kullanımına olanak sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği, Sağlık Kontrol Odağı, Kontrol Odağı, Uyarlama, Psikometri, Sağlık İnançları, Güvenirlik, Geçerlik

Yazarlar

Aysun Güzel, Sibel Turan, Serap Üner

Amaç

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu’nun temel amacı, bireylerin sağlığın nedenlerine ilişkin atıflarını belirlemektir. Bu araç, bireylerin kendi sağlıklarını kontrol etme yeteneklerine (İç Kontrol), doktorlar veya sağlık uzmanları gibi güçlü diğerlerinin etkisine (Güçlü Diğerlerinin Kontrolü) veya kader/şans gibi öngörülemeyen dış güçlere (Şans Kontrolü) ne ölçüde inandıklarını ölçer. Ölçeğin Türkçe uyarlamasının amacı ise, orijinal yapının kültürel bağlamda korunarak Türk örnekleminde geçerli ve güvenilir bir ölçüm sağlamaktır.

Bu ölçek, özellikle hemşirelik ve halk sağlığı alanlarında, bireylerin sağlık davranışlarını tahmin etmede ve sağlık eğitim programlarının etkinliğini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır. Bireyin kontrol odağı bilgisi, kişiselleştirilmiş sağlık müdahalelerinin tasarlanmasında önemli bir yol göstericidir.

Yapı

Ölçek, Julian Rotter’ın genel Kontrol Odağı teorisine dayanmaktadır, ancak spesifik olarak sağlık alanına adapte edilmiştir. Ölçülen psikolojik yapı, Sağlık Kontrol Odağı‘dır (Health Locus of Control). Bu yapı üç temel faktörden oluşur:

• İç Kontrol: Bireyin sağlığının korunması veya iyileştirilmesinin kendi eylemlerine, çabalarına ve kararlarına bağlı olduğuna olan inancı.
• Güçlü Diğerlerinin Kontrolü: Sağlık sonuçlarının, doktorlar, hemşireler veya diğer sağlık profesyonelleri gibi otorite figürlerinin eylemleri tarafından belirlendiğine dair inanç.
• Şans Kontrolü: Sağlık durumunun tamamen kader, şans veya tesadüfi olaylar tarafından belirlendiğine ve bireyin veya diğerlerinin eylemlerinden bağımsız olduğuna dair inanç.

Geçerlik

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu’nun Türkçe uyarlama çalışması (Güzel, Turan & Üner, 2019), ölçeğin yapısal geçerliğini incelemiştir. Geçerlik analizleri, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü değerlendirmek için gerçekleştirilmiştir.

Uyarlama sürecinde genellikle Faktör Analizi yöntemleri kullanılarak ölçeğin orijinal üç boyutlu yapısının Türk kültüründe de korunduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular, ölçeğin Sağlık Kontrol Odağı yapılarını Türk popülasyonunda geçerli bir şekilde ölçtüğünü desteklemiştir.

Güvenirlik

Güzel ve arkadaşları (2019) tarafından yürütülen çalışmada, ölçeğin Türk örneklemindeki iç tutarlılığı ve güvenirliği değerlendirilmiştir. Güvenirlik, bir ölçüm aracının tutarlı sonuçlar verme yeteneğini ifade eder.

Genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanarak alt boyutların yeterli düzeyde tutarlılığa sahip olduğu rapor edilmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçeğin maddelerinin ilgili alt boyutu tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Bu sonuçlar, ÇBSKOÖ A Formu’nun Türk kültüründe tutarlı ve güvenilir bir araç olduğunu doğrulamıştır.

Faktör Analizi

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu, orijinal yapısında üç faktörlü bir yapıya sahiptir. Türkçe uyarlama çalışmasında, bu üç faktörlü yapının (İç Kontrol, Güçlü Diğerlerinin Kontrolü ve Şans Kontrolü) Türk örnekleminde de istatistiksel olarak doğrulanıp doğrulanmadığını test etmek amacıyla Faktör Analizi yapılmıştır.

Faktör yükleri ve varyans açıklama oranları incelenerek, ölçek maddelerinin beklenen alt boyutlar altında toplandığı ve orijinal ölçeğin yapısal geçerliğinin korunduğu tespit edilmiştir. Bu analizler, ölçeğin teorik temelini güçlendiren temel psikometri adımlarıdır.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Orijinal ölçek genellikle 6’lı Likert tipi derecelendirme kullanır, ancak uyarlama çalışmasında derecelendirme bilgisi açıkça belirtilmemiştir. Maddeler tipik olarak katılımcıların ne kadar katıldığını veya katılmadığını (Kesinlikle Katılıyorum’dan Kesinlikle Katılmıyorum’a) ifade etmesini gerektirir.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon, Sağlık Çalışanları, Üniversite Öğrencileri ve Hastalar

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üzeri)

Popülasyon Detayları: Uyarlama çalışması, ölçeğin genel olarak Türk yetişkin popülasyonunda kullanılabilirliğini desteklemektedir, ancak özellikle sağlık alanındaki araştırmalarda sıkça kullanılır.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği. Katılımcılar, sağlıkla ilgili çeşitli ifadeleri okur ve bu ifadelere ne ölçüde katıldıklarını belirtirler.

Anahtar Kelimeler

Sağlık, Psikoloji, Çok Boyutlu, Geçerlik, Güvenirlik, Kontrol, Hemşirelik, Atıf Teorisi, Türk Uyarlaması

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Yazışma Adresi: Sorumlu yazarın bağlı olduğu kurum adresi (Aysun Güzel).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlaması 2019 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle yazarın iznine tabidir. Kullanım için sorumlu yazar Aysun Güzel ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir.

Uyarlama Yılı: 2019

Kaynaklar

Güzel, A., Turan, S., & Üner, S. (2019). Turkish validity and reliability of Multidimensional Health Locus of Control Scale Form A. International Journal of Nursing Practice, 1-10.

DOI: https://doi.org/10.1111/ijn.12813

Makale Bağlantısı: onlinelibrary.wiley.com

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir:
cok-boyutlu-saglik-kontrol-odagi-olcegi-form-a-toad.pdf

Çok Boyutlu Sağlık Kontrol Odağı Ölçeği A Formu Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, yukarıda bağlantısı verilen uyarlama makalesinde veya ilgili PDF dosyasında bulunabilir.