Çok Boyutlu Ağız Diş Sağlığı Kontrol Odağı Ölçeği

Özet

Çok Boyutlu Ağız Diş Sağlığı Kontrol Odağı Ölçeği (ÇADSKOÖ), bireylerin kendi ağız ve diş sağlığı durumlarının sebeplerini nasıl algıladıklarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Rotter’ın genel Kontrol Odağı teorisini spesifik olarak ağız diş sağlığı alanına uygulamaktadır. Ölçek, bireylerin sağlık sonuçlarını kendi iç çabalarına (iç kontrol), başkalarının etkisine (güçlü dış kontrol) veya şansa/kadere (şans kontrolü) atfetme eğilimlerini çok boyutlu bir yapıda ölçmektedir.

Ölçeğin geliştirilmesi, Bahtışen-Peker (2005) tarafından yürütülen doktora tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, kentli erişkinlerin ağız diş sağlığı algıları ile sağlık davranışları arasındaki ilişkiyi derinlemesine incelemek üzere tasarlanmıştır, böylece koruyucu sağlık stratejilerinin belirlenmesine katkı sağlaması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ağız Diş Sağlığı, Kontrol Odağı, Sağlık Davranışı, Psikometrik Ölçek, Ölçek Geliştirme, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

Bahtışen-Peker, B.

Amaç

Çok Boyutlu Ağız Diş Sağlığı Kontrol Odağı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin ağız ve diş sağlığı sonuçlarını kontrol etme yeteneklerine dair inançlarını saptamaktır. Bu inançlar, bireylerin koruyucu ağız hijyeni davranışlarını sergileme eğilimlerini ve sağlık hizmetlerinden yararlanma biçimlerini doğrudan etkileyebilir.

Ölçek, sağlık profesyonellerine ve araştırmacılara, bireylerin kendi sağlık sorumluluklarını ne ölçüde üstlendiklerini anlamaları için yapılandırılmış bir araç sunar. Elde edilen veriler, halk sağlığı kampanyalarının ve bireyselleştirilmiş ağız sağlığı eğitim programlarının etkinliğini artırmak üzere kullanılabilir.

Yapı (Ölçülen Kavram)

Ölçek, psikolojideki temel kavramlardan biri olan Kontrol Odağı (Locus of Control) kavramını ölçmektedir. Bu bağlamda, ölçek ağız diş sağlığı özelinde üç ana kontrol odağı boyutunu değerlendirmektedir:

• İç Kontrol Odağı: Bireyin, ağız diş sağlığını koruma veya bozma sorumluluğunu tamamen kendi eylemlerine, çabalarına ve dikkatine atfetmesi.
• Güçlü Dış Kontrol Odağı: Bireyin, ağız diş sağlığı sonuçlarının hekimler, diş teknikerleri veya sağlık sistemi gibi güçlü dış kaynaklar tarafından belirlendiğine inanması.
• Şans Kontrol Odağı: Bireyin, ağız diş sağlığı sonuçlarının tamamen şans, kader veya tesadüfi olaylar gibi kontrol edilemeyen etkenlere bağlı olduğuna inanması.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, hem kapsam geçerliliğini hem de yapı geçerliliğini sağlamaya odaklanmıştır. Kapsam geçerliliği, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı temsil etme derecesini belirlemek amacıyla denetleyici bir grup (uzmanlar) tarafından detaylı olarak değerlendirilmiştir.

Yapı geçerliliği için ise istatistiksel analizler kullanılmıştır. Bu analizlerde, ölçeğin altında yatan teorik boyutları ortaya çıkarmak amacıyla Temel Bileşenler Analizi (TBA) ve Varimax Rotasyon tekniği uygulanmıştır. Faktör analizinde, Eigen değeri 1’den yüksek olan faktörler anlamlı olarak kabul edilmiş ve ölçeğin çok boyutlu yapısı bu yöntemle doğrulanmıştır.

Güvenirlik

Çok Boyutlu Ağız Diş Sağlığı Kontrol Odağı Ölçeği’nin güvenilirlik çalışmaları, ölçeğin tutarlılığını ve ölçüm kararlılığını değerlendirmek üzere çeşitli yöntemler içermiştir. Kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Korelasyona dayalı madde analizi yöntemi ile her bir maddenin ölçeğin toplam puanıyla olan ilişkisi incelenmiştir. Bu amaçla madde-toplam puan Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon katsayısı hesaplanmıştır.
• İç tutarlılık güvenilirliği, yaygın olarak kullanılan Cronbach Alpha güvenirlik testi katsayısı ile değerlendirilmiştir. Yüksek Cronbach Alpha değerleri, maddelerin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.
• Ölçeğin zamana karşı kararlılığını belirlemek amacıyla test-tekrar test katsayısı incelenmiştir. Bu katsayı, farklı zamanlarda aynı kişilere uygulanan test sonuçlarının ne kadar tutarlı olduğunu ortaya koymaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliliğini desteklemek amacıyla yürütülen Faktör Analizi, Temel Bileşenler Analizi (TBA) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu analizde, ölçek maddelerinin hangi temel boyutlar altında toplandığını netleştirmek için dik döndürme tekniklerinden Varimax Rotasyonu tercih edilmiştir. Varimax Rotasyonu, faktörlerin yorumlanabilirliğini artırmak için faktör yüklerini basitleştirmeye yardımcı olur.

Analiz sonuçlarına göre, Eigen değeri 1’in üzerinde olan faktörler koruma altına alınmış ve bu faktörlerin ayrılmasıyla ölçeğin çok boyutlu yapısı (İç, Güçlü Dış ve Şans Kontrol Odağı) istatistiksel olarak desteklenmiştir. Ayrıca, faktör yapısının görsel olarak incelenmesi için Scree Plot çalışması da yapılmıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Type:

Geliştirme (Developmental Scale)

Format:

Kendi kendine raporlama (Self-report) ölçeği.

Language Available:

Türkçe.

Population Group:

Erişkinler.

Age Group:

Kentli yetişkin popülasyonu.

Population Details:

Ölçek, Bahtışen-Peker’in (2005) doktora tez çalışmasında kentli erişkinler üzerinde uygulanarak geliştirilmiştir. Popülasyon detayları için YÖK Ulusal Tez Merkezi kaynağına başvurulabilir.

Test Methodology:

Derecelendirme sistemi karmaşık bir yapıya sahiptir: evet=1, hayır=0, ancak bazı maddeler için en olumlu hayır=2 ve en olumsuz hayır=5 olarak derecelendirilmiştir. Bu, ölçeğin muhtemelen farklı alt boyutları veya ters kodlanmış maddeleri içerdiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Ölçek, Ağız Sağlığı Algısı, Faktör Analizi, Cronbach Alpha, Diş Hekimliği Psikolojisi, Sağlık Psikolojisi.

Yazarlar

Author ORCID Identifier:

Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses:

Bilgi mevcut değildir.

Correspondence Address:

İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul (Tez dönemi itibarıyla).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek bir doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir (2005). Ticari kullanım hakları veya izin koşulları, tez yazarından veya ilgili üniversite kurumundan talep edilmelidir. Ölçek, 2005 yılında kullanıma sunulmuştur.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: cok-boyutlu-agiz-dis-sagligi-kontrol-odagi-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Bahtışen-Peker, B. (2005). Kentli erişkinlerde ağız diş sağlığı algısı ve sağlık davranışının incelenmesi (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
2. Tez kaynağına erişim linki: tez.yok.gov.tr

Çok Boyutlu Ağız Diş Sağlığı Kontrol Odağı Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Orijinal maddeler için yazarın doktora tezine veya yukarıda belirtilen PDF belgesine başvurulması gerekmektedir.