Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği

Özet

Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği (ÇB-SKÖ), bireylerin kendi sağlık durumları üzerindeki kontrol algılarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, Sağlık Kontrol Odağı kavramına dayanarak, sağlığın içsel faktörler (kişinin kendi eylemleri), güçlü dışsal faktörler (doktorlar, kader) veya şans tarafından yönetildiğine dair inançları değerlendirir. Ölçeğin Türkiye’deki kullanımı, özellikle 1997 yılında Esin-Özabacı tarafından endüstriyel alanda çalışan işçilerin sağlık davranışlarını saptamak ve geliştirmek amacıyla yapılan bir uyarlama çalışmasıyla yaygınlaşmıştır. Bu uyarlama, ölçeğin kültürel ve demografik açıdan farklı bir popülasyonda geçerliliğini ve güvenilirliğini araştırmayı hedeflemiştir.

Ölçek, sağlıkla ilgili kararlar alma süreçlerinde bireyin motivasyonunu ve sorumluluk düzeyini anlamak için kritik bilgiler sunar. Tıbbi müdahalelere uyum, önleyici sağlık davranışlarını benimseme ve kronik hastalık yönetimi gibi konularda bireysel farklılıkları açıklamada temel bir araç olarak kabul edilir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Kontrol Odağı, Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği, Sağlık Davranışları, Psikoloji, Psikometrik, Uyarlama, Endüstriyel Sağlık.

Yazarlar

Orijinal Ölçek Geliştiricileri: Kenneth A. Wallston, Barbara S. Wallston, Robert S. DeVellis (Genellikle Wallston ve arkadaşları olarak anılır).
Türkçe Uyarlama Yazarı: Esin-Özabacı, M. N. (1997).

Amaç

Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği’nin temel amacı, bireyin sağlık sonuçlarının nedenlerine dair atıflarını belirlemektir. Bu atıflar genellikle üç ana boyutta incelenir: Bireyin sağlığını kendi kontrolünde gördüğü (İçsel Kontrol Odağı), sağlığın güçlü başkalarının (örneğin, doktorlar veya sağlık profesyonelleri) kontrolünde olduğuna inandığı (Güçlü Başkaları Kontrol Odağı) ve sağlığın tamamen şansa veya kadere bağlı olduğuna inandığı (Şans Kontrol Odağı).

Ölçeğin endüstriyel alanda çalışan işçiler üzerine yapılan uyarlamasının özel amacı ise, bu spesifik popülasyonun sağlık davranışlarını etkileyen kontrol inançlarını saptamaktır. Bu saptama, iş sağlığı ve güvenliği programlarının veya sağlık geliştirme eğitimlerinin etkinliğini artırmak için hedefli müdahalelerin tasarlanmasına olanak tanır. Bireyin sağlık inançlarını anlamak, riskli davranışları azaltma ve sağlıklı yaşam tarzı seçimlerini teşvik etme stratejileri geliştirmede hayati öneme sahiptir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Ölçek, temel olarak Julian Rotter’ın geliştirdiği genel kontrol odağı teorisinin sağlığa özgü uygulaması olan Sağlık Kontrol Odağı (Health Locus of Control) yapısını ölçer. Bu yapı, bireyin sağlık durumunun sonuçlarını nasıl atfettiğini yansıtan bilişsel bir şemadır. Yapı, tek boyutlu olmaktan ziyade, üç farklı ve bağımsız alt boyuttan oluşur:

• İçsel Sağlık Kontrol Odağı (I): Bireyin, sağlıklı kalmak veya hastalıktan kurtulmak için kendi çabalarının, diyetinin ve yaşam tarzı seçimlerinin en önemli belirleyici olduğuna inanmasıdır. Yüksek İçsel Kontrol Odağına sahip bireyler, proaktif sağlık davranışları sergilemeye daha yatkındır.
• Güçlü Başkaları Sağlık Kontrol Odağı (P): Bireyin, sağlığının kontrolünün kendisinden ziyade, doktorlar, hemşireler veya diğer sağlık uzmanları gibi yetkili dış figürlerde olduğuna inanmasıdır.
• Şans Sağlık Kontrol Odağı (C): Bireyin, sağlığın rastgele olaylar, kader veya şans eseri belirlendiğine, kişisel çabanın veya profesyonel müdahalenin etkisinin sınırlı olduğuna inanmasıdır.

Geçerlik

Esin-Özabacı’nın (1997) doktora tezi kapsamında gerçekleştirilen Türkçe uyarlama çalışmasına ait detaylı geçerlik analizleri, sunulan kaynak özetinde açıkça belirtilmemiştir. Ancak, bir psikometrik aracın geçerli kabul edilebilmesi için yapı geçerliliği, ölçüt bağıntılı geçerlilik ve içerik geçerliliği gibi farklı türde analizlerin yapılması gerekmektedir.

Uluslararası literatürde, orijinal Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği (MHLC) için kapsamlı geçerlik çalışmaları mevcuttur. Bu çalışmalar genellikle, ölçeğin alt boyutlarının sağlık davranışları (örn., sigara içme, egzersiz yapma) ve sağlık sonuçları (örn., hastalık şiddeti) ile teorik olarak beklenen yönlerde korelasyon gösterdiğini ortaya koymuştur (Yapısal Geçerlik). Türkçe uyarlamanın geçerlik bilgileri için, tezin orijinal metnine başvurulması önerilir.

Güvenirlik

Kaynak verilerde, Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği’nin Türkçe uyarlamasına ait güvenirlik katsayıları belirtilmemiştir. Güvenirlik, ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verme yeteneğini gösterir. Tipik olarak, ölçek güvenilirliği Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemleriyle değerlendirilir.

Orijinal MHLC ölçeği genellikle kabul edilebilir düzeyde iç tutarlılık katsayılarına sahiptir (genellikle 0.70’in üzerinde). Uyarlama çalışmalarında, ölçeğin yeni dilde ve kültürde de benzer güvenirlik düzeylerini koruması beklenir. Esin-Özabacı’nın çalışmasında bu katsayıların hesaplanmış olması muhtemeldir, ancak özet bilgi bu verileri içermemektedir.

Faktör Analizi

Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği, adından da anlaşılacağı üzere çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçeğin psikometrik yapısının doğrulanması için Faktör Analizi yöntemleri kullanılır. Orijinal MHLC ölçeği, genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile üç temel faktör yapısını (İçsel, Güçlü Başkaları, Şans) destekler.

Uyarlama çalışmalarında, ölçeğin orijinal üç faktörlü yapısının hedef kültürde de korunup korunmadığı incelenmelidir. Esin-Özabacı (1997) tarafından yapılan uyarlama çalışmasında, endüstriyel işçi grubunda ölçeğin faktör yapısını incelemek amacıyla Keşfedici veya Doğrulayıcı Faktör Analizi yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu analizler, maddelerin hangi alt boyutlara yüklendiğini ve orijinal yapıya ne ölçüde benzediğini gösterir.

Enstrüman (Ölçek Detayları)

Test Type: Uyarlama (Adaptation) tabanlı, Öz Bildirim (Self-report) ölçeği.

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi verilmemiştir, ancak orijinal MHLC genellikle 6 noktalı Likert tipi bir format kullanır (Kesinlikle Katılıyorum’dan Kesinlikle Katılmıyorum’a kadar).

Language Available: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal).

Population Group: Yetişkinler, özellikle endüstriyel alanda çalışan işçiler (Esin-Özabacı uyarlaması için).

Age Group: Genellikle 18 yaş ve üzeri yetişkinler.

Population Details: Esin-Özabacı’nın çalışması, İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’ne sunulan doktora tezi kapsamında endüstriyel sektörde çalışan bir işçi örneklemi üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Ölçek, bireylerin sağlığına ilişkin inançlarını gösteren bir dizi ifadeye ne ölçüde katıldıklarını belirtmelerini gerektiren maddelerden oluşur. Puanlama, her bir alt boyuta (I, P, C) ait maddelerin toplam puanlarının hesaplanmasıyla yapılır.

Anahtar Kelimeler

İçsel Kontrol, Dışsal Kontrol, Sağlık İnancı Modeli, İşçi Sağlığı, Cronbach Alfa, Psikolojik Ölçüm.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor.

Affiliation Email addresses: Bilinmiyor.

Correspondence Address: Esin-Özabacı, M. N.’nin 1997’deki affiliation adresi (İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı (Uyarlama): 1997.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari kullanımı, orijinal geliştiriciler (Wallston ve arkadaşları) veya onların telif hakkı sahipleri tarafından belirlenen koşullara tabidir. Türkiye’deki akademik amaçlı kullanımı genellikle doktora tezi kapsamında serbesttir, ancak ticari veya geniş ölçekli uygulamalar için yazar Esin-Özabacı’dan ve orijinal telif hakkı sahibinden izin alınması gerekebilir.

Kaynaklar

1. Esin-Özabacı, M., N. (1997). Endüstriyel alanda çalışan işçilerin sağlık davranışlarının saptanması ve geliştirilmesi (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
2. Wallston, K. A., Wallston, B. S., & DeVellis, R. (1978). Development of the Multidimensional Health Locus of Control (MHLC) Scales. Health Education Monographs, 6(2), 160-170. (Orijinal Ölçek Kaynağı).

Çok Boyutlu Sağlık Kontrolü Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Tipik olarak bu ölçek 18 maddeden oluşur ve her bir alt boyut (İçsel, Güçlü Başkaları, Şans) altı madde içerir.