Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği

Öz

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği (ÇBÖMÖ), öğretmenlerin öğrenciler tarafından maruz kaldığı çeşitli mağduriyet türlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Eyyüp Birlik tarafından 2021 yılında Türkçeye uyarlanmıştır. Uyarlama çalışması, ölçeğin Türkiye bağlamında psikometrik özelliklerini, özellikle de geçerlik ve güvenirlik değerlerini incelemiştir. Yapılan analizler sonucunda, ÇBÖMÖ’nün altı faktörlü orijinal yapısının Türk örnekleminde de yüksek düzeyde uyum sağladığı ve öğretmenlerin fiziksel, sözel, siber ve diğer psikolojik mağduriyetlerini değerlendirmede güçlü bir araç olduğu belirlenmiştir. Bu uyarlama, eğitim psikolojisi ve öğretmen sağlığı alanındaki araştırmacılar için önemli bir kaynak sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği, öğretmen mağduriyeti, öğrenci şiddeti, uyarlama çalışması, psikometrik özellikler, okul psikolojisi.

Yazarlar

Eyyüp Birlik (Uyarlayan)

Amaç

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği’nin temel amacı, öğretmenlerin çalışma ortamlarında, özellikle de öğrenciler tarafından maruz kaldıkları mağduriyet olaylarının sıklığını ve türünü çok boyutlu olarak belirlemektir. Bu ölçek, mağduriyetin sadece fiziksel boyutlarla sınırlı kalmayıp, sözel taciz, itibar zedeleme, siber zorbalık ve cinsel içerikli taciz gibi geniş bir yelpazeyi kapsadığını varsayarak bu alanlarda nicel veri toplamayı hedefler.

Ölçeğin Türkçeye uyarlanmasındaki spesifik amaç ise, Türkiye’deki öğretmenlerin karşılaştığı mağduriyet düzeylerini güvenilir ve geçerli bir araçla ölçebilmek, böylece eğitim politikalarının geliştirilmesine ve okul güvenliği önlemlerinin belirlenmesine katkı sağlamaktır. Uyarlama çalışması (Birlik, 2021), orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlamayı öncelikli hedef olarak belirlemiştir.

Yapı (Construct)

Ölçek, öğretmen mağduriyeti yapısını ölçmektedir. Bu yapı, öğrencilerin öğretmenlere yönelik gerçekleştirdiği ve öğretmenin fiziksel, psikolojik veya mesleki bütünlüğünü tehdit eden kasıtlı davranışlar bütünü olarak tanımlanır. Uyarlama çalışmasında elde edilen altı faktörlü yapı, mağduriyetin aşağıdaki temel boyutlarını içerdiğini göstermektedir:

• Fiziksel Mağduriyet (Bıçak gibi tehlikeli araç gereçlerle zarar verme veya kışkırtma).
• Sözel/Psikolojik Mağduriyet (Alay etme, lakap takma, itibar zedeleme).
• Sosyal Dışlama ve İtaatsizlik (Dinlememeye dolduruşa getirme).
• Siber Mağduriyet (İnternet üzerinden kişisel bilgileri taklit etme).
• Cinsel Taciz (Müstehcen eylemler, fıkralar).
• Mala Zarar Verme (Eşyaları kasıtlı olarak kirletme).

Geçerlik (Validity)

Ölçeğin Türkçeye uyarlanması sürecinde detaylı geçerlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Dil eşdeğerliği çalışmasında, ölçeğin orijinal versiyonu ile Türkçe çevirisi arasındaki korelasyon katsayısı r=0,86 (p<0,01) olarak yüksek düzeyde bulunmuştur. Bu bulgu, çevirinin dilsel açıdan yeterli olduğunu göstermektedir.

Ölçüt geçerliği (criterion validity) katsayısı ise r=0,64 (p<0,01) olarak belirlenmiştir. Bu değer, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyla ilgili dışsal bir ölçütle anlamlı bir ilişkiye sahip olduğunu kanıtlamaktadır. Yapı geçerliği çalışmaları, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile desteklenmiştir.

Güvenirlik (Reliability)

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği’nin güvenirlik analizleri, ölçeğin zaman içinde ve iç tutarlılık açısından istikrarlı sonuçlar verdiğini ortaya koymuştur.

• İç Tutarlılık Katsayısı: Cronbach Alfa (α) değeri 0,93 olarak hesaplanmıştır. Bu katsayı, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda son derece tutarlı olduğunu göstermektedir.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlılığını gösteren test-tekrar test korelasyonu r=0,93 (p<0,01) olarak belirlenmiştir. Bu sonuç, ölçek puanlarının zamana karşı yüksek düzeyde kararlı olduğunu ifade eder.
• İki Yarı Güvenirliği (Split-Half Reliability): Bu analizde elde edilen korelasyon katsayısı r=0,83 (p<0,01) olup, ölçeğin farklı yarım setlerinin birbirleriyle tutarlı olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Yapı geçerliğini test etmek amacıyla gerçekleştirilen Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda, ölçeğin toplam varyansın %71,2’sini açıklayan altı faktörlü bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Bu bulgu, ölçeğin çok boyutlu yapısının Türk kültürüne uygunluğunu desteklemektedir.

Elde edilen altı faktörlü yapının model uyumu, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA sonucunda elde edilen uyum indeksleri, modelin veriyle mükemmel derecede uyumlu olduğunu göstermiştir:

• χ²/sd oranı: 1,5 (Mükemmel uyum için kabul edilebilir sınırların altındadır).
• RMSEA (Yaklaşık Hata Karekök Ortalaması): 0,074
• RMR (Karekök Ortalama Kalıntı): 0,083
• GFI (İyilik Uyum İndeksi): 0,86
• AGFI (Düzeltilmiş İyilik Uyum İndeksi): 0,92
• NFI (Normlaştırılmış Uyum İndeksi): 0,92
• NNFI (Normlaştırılmamış Uyum İndeksi): 0,97
• IFI (Artımlı Uyum İndeksi): 0,97
• CFI (Karşılaştırmalı Uyum İndeksi): 0,97
• RFI (Bağıl Uyum İndeksi): 0,91

Bu indeks değerlerinin tamamı, ÇBÖMÖ’nün altı faktörlü yapısının Türk örnekleminde teorik olarak beklenen yapıyı doğruladığını ve iyi düzeyde bir model uyumu sergilediğini kanıtlamaktadır.

Ölçek Detayları

Test Türü: Uyarlama

Format: Kendini Değerlendirme (Self-Report) Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinal Dili: İngilizce (ÇBÖMÖ, orijinalinde İngilizce olarak geliştirilmiş bir ölçeğin Türkçeye adaptasyonudur.)

Popülasyon Grubu: Öğretmenler

Yaş Grubu: Yetişkin (Çalışan Yaş Grubu)

Popülasyon Detayları: İlkokul, ortaokul veya lise düzeyinde görev yapan çeşitli branşlardaki öğretmenler.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme ile cevaplanan maddelerden oluşur. Katılımcılar, belirtilen mağduriyet olaylarını yaşama sıklıklarını değerlendirirler.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği, psikometri, faktör analizi, psikolojik test, Likert ölçeği, eğitim araştırmaları.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Yazarın akademik kurumu veya iletişim adresi kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Eyyüp Birlik tarafından 2021 yılında Türkçeye uyarlanmıştır. Akademik amaçlı kullanımlar için yazar ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: cok-boyutlu-ogretmen-magduriyet-olcegi-toad.pdf

Derecelendirme Sistemi:

1. Asla
2. Birkaç ayda bir kez
3. Bir ayda birden fazla
4. Haftada bir kez
5. Haftada birden fazla

Referanslar

Birlik, E. (2021). Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 5(18), 97-108.

DOI: https://doi.org/10.31455/asya.1005226

Makale bağlantısı: dergipark.org.tr

Çok Boyutlu Öğretmen Mağduriyet Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

1 Öğrenciler, bıçak gibi tehlikeli araç gereçlerle bana zarar verdiler.
2 Öğrenciler, beni fiziksel olarak incitmek için diğer öğrencileri kışkırttılar.
5 Öğrenciler, diğerlerini beni dinlememeleri konusunda dolduruşa getirdiler.
7 Öğrenciler benim hakkımda söylentiler, dedikodular yayarak itibarımı zedelediler.
9 Öğrenciler görünüşüme, giyim tarzıma veya diğer kişisel özelliklerime güldüler.
10 Öğrenciler bana lakap takarak benimle dalga geçtiler.
16 Öğrenciler, internet üzerindeki kişisel bilgilerimi taklit ederek beni aşağıladılar.
18 Öğrenciler bana kasıtlı olarak bel altı fıkralar anlattılar.
20 Öğrenciler bana karşı müstehcen tavırlar, eylemler, sözler sarf ettiler.
24 Öğrenciler eşyalarımı kasıtlı olarak kirlettiler.