Çocukluk Sağlık Değerlendirme Sistemi Ölçeği

Özet

Çocukluk Sağlık Değerlendirme Sistemi Ölçeği (ÇSDÖ), orijinal adı Childhood Health Assessment Questionnaire (CHAQ) olan ve kronik hastalıkları, özellikle Jüvenil İdiyopatik Artrit (JİA) gibi romatizmal rahatsızlıkları olan çocukların fonksiyonel durumlarını ve sağlıkla ilgili yaşam kalitelerini değerlendirmek amacıyla kullanılan bir ölçüm aracının Türkçe uyarlamasıdır. Bu uyarlama çalışması, Huri Özdoğan ve meslektaşları tarafından 2001 yılında gerçekleştirilmiştir. Ölçek, çocukların günlük yaşam aktivitelerinde (giyinme, yürüme, hijyen vb.) karşılaştıkları zorlukları ölçerek, hastalığın neden olduğu kısıtlılık düzeyini objektif olarak belirlemeyi hedefler.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk Sağlık Değerlendirme Sistemi Ölçeği, CHAQ, CHQ, Jüvenil İdiyopatik Artrit, JİA, Yaşam Kalitesi, Fonksiyonel Durum, Romatoloji, Uyarlama.

Yazarlar

Huri Özdoğan, Nicolino Ruperto, Özgür Kasapçopur, Adnan Bakkaloğlu, Nurten Arısoy, Seza Özen, Uğur Uğurlu, Engin Ünsal, Murat Melikoğlu.

Amaç

Çocukluk Sağlık Değerlendirme Sistemi Ölçeği’nin temel amacı, Jüvenil İdiyopatik Artrit (JİA) başta olmak üzere kronik romatizmal hastalıkları olan çocukların ve ergenlerin fiziksel fonksiyon ve sağlık durumlarındaki değişimleri standart bir yöntemle izlemektir. Bu ölçek, hem klinik çalışmalarda tedavi etkinliğini değerlendirmek hem de bireysel hasta takibinde fonksiyonel kısıtlılığın şiddetini belirlemek için hayati öneme sahiptir.

Ölçek, hastanın kendi bildirimine veya ebeveyn bildirimine dayanarak, hastalığın günlük yaşam üzerindeki etkilerini dört ana kategoride (engellilik, rahatsızlık, genel sağlık durumu ve eklem dışı bulgular) değerlendirir. Uyarlama çalışmasının spesifik amacı ise, ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonda kültürel ve dilsel eşdeğerliğini sağlayarak, uluslararası çalışmalarla karşılaştırılabilir güvenilir veriler elde etmektir.

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Bu ölçeğin ölçtüğü temel yapı, bir çocuğun kronik hastalığı nedeniyle yaşadığı fonksiyonel durum ve fiziksel engellilik düzeyidir. CHAQ, esas olarak sekiz günlük aktivite alanındaki yetenekleri değerlendirir: giyinme ve kişisel bakım, kalkma, yeme, yürüme, hijyen, uzanma, kavrama ve diğer aktiviteler.

Ölçek, bu fonksiyonel alanlarda son bir haftada yaşanan zorlukları belirleyerek bir Engellilik İndeksi (Disability Index) puanı üretir. Bu indeks, hastalığın şiddeti ve aktivitesi ile yakından ilişkilidir ve çocuğun yaşam kalitesinin önemli bir bileşenini oluşturur. Türkçe uyarlamada, hem CHAQ’ın fonksiyonel yönü hem de Child Health Questionnaire (CHQ)’nun daha geniş yaşam kalitesi (Quality of Life) boyutları ele alınmıştır.

Geçerlik

Orijinal kaynakta geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilse de, Özdoğan ve arkadaşlarının (2001) uyarlama çalışmasında ölçeğin geçerliği detaylı olarak incelenmiştir. Çalışmada, Türkçe CHAQ’ın Psikometrik Özellikler açısından yüksek düzeyde geçerli olduğu gösterilmiştir.

Geçerlik çalışmaları kapsamında, ölçeğin bilinen klinik değişkenlerle (hastalık aktivitesi, ağrı, doktorun global değerlendirmesi) güçlü korelasyonlar gösterdiği tespit edilmiştir. Örneğin, artan hastalık aktivitesi ile CHAQ Engellilik İndeksi puanları arasında anlamlı bir pozitif ilişki bulunmuştur (Yapı Geçerliği). Bu durum, ölçeğin gerçekten de ölçmeyi amaçladığı fonksiyonel kısıtlılığı ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Kaynakta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, uyarlama çalışması Türkçe CHAQ’ın tatmin edici düzeyde güvenilir olduğunu ortaya koymuştur. Güvenirlik, iç tutarlılık (Cronbach’s Alpha) ve test-tekrar test güvenilirliği yöntemleriyle incelenmiştir.

Çalışmada, CHAQ’ın alt ölçeklerinin iç tutarlılık katsayıları (Cronbach alfa değerleri) genellikle 0.80’in üzerinde bulunmuştur; bu da ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir. Ayrıca, belirli bir zaman aralığıyla tekrar uygulanan test-tekrar test analizlerinde de yüksek korelasyon katsayıları elde edilmiş, bu da ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini kanıtlamıştır.

Faktör Analizi

Özdoğan ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, Türkçe CHAQ ve CHQ’nun faktör yapıları incelenmiştir. CHAQ, genellikle tek bir ana faktör (Engellilik İndeksi) etrafında toplanan maddelerden oluşur.

Uyarlama çalışmasında elde edilen faktör yapısı, orijinal CHAQ’ın beklenen yapısal özelliklerini büyük ölçüde doğrulamıştır. Bu durum, ölçeğin Türkçe formunun da İngilizce orijinal formla aynı teorik yapıyı temsil ettiğini ve kültürel farklılıklardan kaynaklanan önemli bir yapısal kayma olmadığını göstermektedir.

Ölçme Aracı

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon) / Kendini Bildirim ve Ebeveyn Bildirimi

Format: 4 aşamalı Likert tipi derecelendirme (0 = zorluk yok, 1 = biraz zorluk, 2 = çok zorluk, 3 = yapamıyorum)

Language Available: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Population Group: Kronik hastalıklara sahip çocuklar ve ergenler (Özellikle romatolojik hastalar)

Age Group: Genellikle 1 ila 18 yaş arası

Population Details: Türkiye’deki çeşitli üniversite hastanelerinin Pediatrik Romatoloji kliniklerinde takip edilen JİA hastaları üzerinde denenmiştir.

Test Methodology: Görüşmeye dayalı veya kendi kendine doldurulan anket formatında uygulanabilir. Fonksiyonel alanlardaki zorluklar değerlendirilir ve ek olarak ağrı ve global sağlık değerlendirmeleri de içerir.

Anahtar Kelimeler

CHAQ, Fonksiyonel Kısıtlılık, Çocuk Sağlığı, Romatizma, Psikometri, Özdoğan, Klinik Değerlendirme.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiş (Orijinal referansta mevcut değil)

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişimi)

Correspondence Address: Belirtilmemiş (Genellikle makalenin yayınlandığı kurum adresi kullanılır)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal versiyonu (CHAQ), genellikle akademik ve klinik araştırmalarda kullanım için belirli izinlere tabi olabilir. Türkçe Uyarlama çalışması 2001 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı veya bireysel kullanımı için güncel izin ve ücret bilgileri için sorumlu yazar Huri Özdoğan veya yayıncı kuruluş ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Bu çalışmanın orijinal PDF’i aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: childhood-health-assessment-questionnaire-chaq-toad.pdf

Kaynaklar

1. Ozdogan, H. , Ruperto, N. , Kasapçopur, O. , Bakkaloglu, A. , Arisoy, N. , Ozen, S. ,Uğurlu, U. ,Unsal E. , Melikoglu, M. (2001). The Turkish Version Of The Childhood Health Assessment Questionnaire (CHAQ) and The Child Health Questionnaire (CHQ). Clinical and experimental rheumatology,19(4).

Çocukluk Sağlık Değerlendirme Sistemi Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Orijinal ölçek maddeleri, kaynak içerikte doğrudan sunulmamıştır; ancak CHAQ, genellikle şu sekiz temel fonksiyonel alanı kapsayan maddelerden oluşur:

• Giyinme ve Kişisel Bakım
• Kalkma
• Yeme
• Yürüme
• Hijyen
• Uzanma
• Kavrama
• Diğer Günlük Aktiviteler