Çocukluk Obezİtesinİ Önleme Uygulamaları Öz Etkililik Ölçeği

Özet

Çocukluk Obezitesini Önleme Uygulamaları Öz Etkililik Ölçeği, sağlık profesyonellerinin, özellikle de okul hemşirelerinin, çocukluk obezitesini önlemeye yönelik müdahaleleri ve uygulamaları ne ölçüde başarıyla gerçekleştirebileceklerine dair inançlarını ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, bireylerin belirli bir alandaki performans kapasitelerine olan inançlarını ifade eden öz etkililik yapısına odaklanmaktadır. Ölçeğin uyarlaması, Zeynep Böyükbaş tarafından 2019 yılında, sağlık hizmetleri bağlamında, okul hemşirelerinin Sağlığı Geliştirme Modeli temelindeki uygulamalarını değerlendirmek üzere yapılmıştır. Ölçek, profesyonellerin algıladıkları yarar ve engellerle birlikte öz etkililik düzeylerini saptayarak, eğitim ve müdahale programlarının etkinliğini artırmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Öz etkililik, çocukluk obezitesi, önleme, okul hemşiresi, sağlık eğitimi, uyarlama, psikometri.

Yazarlar

Zeynep Böyükbaş

Amaç

Ölçeğin temel amacı, okul hemşireleri gibi sağlık alanında çalışan profesyonellerin, çocukluk obezitesinin önlenmesine yönelik spesifik görevleri ve müdahaleleri yerine getirme konusundaki kişisel yeterlilik inançlarını, yani öz etkililik düzeylerini nicel olarak belirlemektir. Bu, hemşirelerin obeziteyi önleme stratejilerini (diyet danışmanlığı, fiziksel aktivite teşviki, aile eğitimi gibi) uygulamadaki güvenlerini ortaya koyarak, eğitim ihtiyaçlarını ve potansiyel uygulama engellerini tespit etmeye yardımcı olur. Ölçek, profesyonellerin sağlığı geliştirme faaliyetlerine katılım düzeylerini anlamak için kritik bir araç görevi görür.

Yapı

Ölçek, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramı’nın temel direklerinden biri olan öz etkililik (Self-Efficacy) yapısını ölçmektedir. Öz etkililik, bireyin belirli sonuçları elde etmek için gerekli eylemleri organize etme ve yürütme yeteneğine olan inancıdır. Bu ölçek bağlamında yapı, özellikle okul ortamında veya sağlık merkezlerinde çocukluk obezitesini önlemeye yönelik uygulamalarla ilişkilidir.

Ölçek maddeleri genellikle dört temel bilgi kaynağını yansıtan alanları kapsar: başarılı performans deneyimleri, vekaleten deneyimler (model alma), sosyal ikna ve fizyolojik/duygusal durumlar. Çocukluk obezitesinin önlenmesi, multidisipliner bir yaklaşım gerektirdiğinden, ölçek maddeleri muhtemelen beslenme eğitimi, fiziksel aktivite programlarının yönetimi ve ebeveyn katılımını sağlama gibi alt boyutları içermektedir.

Geçerlik

Kaynak referansta geçerlik bilgisi açıkça belirtilmemiş olsa da, Zeynep Böyükbaş tarafından gerçekleştirilen yüksek lisans tezi (2019), ölçeğin Türkçe’ye uyarlama çalışmasıdır. Uyarlama çalışmalarında geçerlik, genellikle dilsel ve kültürel eşdeğerlik, kapsam geçerliği (uzman görüşleri) ve yapı geçerliği (faktör analizi) yöntemleriyle sağlanır.

Uyarlama çalışmasının tam metninde, ölçeğin hedef popülasyon olan okul hemşirelerinin görev tanımlarına uygun olarak kapsam geçerliği analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır. Ölçeğin orijinal yapısının Türkçe örneklemde de korunup korunmadığını belirlemek için yapı geçerliği çalışmaları (açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri) uygulanmış olmalıdır. Detaylı geçerlik analizleri için yazarın tezine başvurulması gerekmektedir.

Güvenirlik

Kaynak referansta güvenirlik bilgisi de belirtilmemiştir. Ancak, uyarlama çalışmalarında ölçeğin iç tutarlılığını (genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile) ve test-tekrar test güvenirliğini incelemek standart prosedürlerdir.

Öz etkililik ölçeklerinin güvenilirliği, genellikle yüksek iç tutarlılık değerleri gösterir, çünkü aynı yapıya ilişkin inançlar tutarlı olma eğilimindedir. Ölçeğin Türkçe versiyonunun güvenilirlik katsayıları, uyarlama tezinin metodoloji bölümünde yer almaktadır ve bu katsayılar, ölçeğin tutarlı ve istikrarlı ölçümler yapma yeteneğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Bu ölçek bir uyarlama olduğu için, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk kültürüne ve hedef gruba (okul hemşireleri) uygunluğunu test etmek amacıyla faktör analizi yapılması zorunludur. Genellikle, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ile madde yapısı incelenir ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile orijinal modelin uyumu test edilir.

Öz etkililik ölçekleri genellikle tek boyutlu olarak tasarlanabilse de, obezite önleme uygulamalarının farklı alt alanları (beslenme, egzersiz, aile katılımı) mevcutsa, çok faktörlü bir yapı da ortaya çıkabilir. Zeynep Böyükbaş’ın tezinde, ölçeğin kaç faktör altında toplandığı ve bu faktörlerin toplam varyansın ne kadarını açıkladığına dair istatistiksel sonuçlar sunulmuştur.

Enstrüman

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon) çalışması sonucu elde edilen öz bildirim ölçeği.

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi verilmemiştir, ancak öz etkililik ölçekleri genellikle Likert tipi bir derecelendirme formatı (örneğin, 5’li veya 7’li skalada “Hiç güvenmiyorum”dan “Tamamen güveniyorum”a) kullanır.

Language Available: Türkçe.

Population Group: Sağlık Profesyonelleri, özellikle Okul Hemşireleri.

Age Group: Çalışan yetişkinler (Okul Hemşireleri).

Population Details: Ölçek, okul hemşiresinin obeziteyi önleme uygulamalarındaki öz yeterliliğini ölçmek üzere Marmara Üniversitesi’nde yürütülen yüksek lisans tezi kapsamında kullanılmıştır.

Test Methodology: Kantitatif araştırma yöntemleri kullanılarak anket yoluyla öz bildirim verileri toplanmıştır. Uygulama genellikle bireysel veya grup halinde, kağıt-kalem veya dijital formatta gerçekleştirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Öz yeterlilik, çocuk sağlığı, hemşirelik, obezite, psikometrik özellikler, Likert ölçeği, uyarlama.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Zeynep Böyükbaş ile iletişime geçilmesi önerilmektedir. Ticari olmayan, akademik araştırmalar için izin genellikle yazarın takdirindedir.

Ücret: Ölçeğin akademik çalışmalarda kullanımı genellikle ücretsizdir, ancak bu durum yazarın politikasına bağlıdır.

Test Yılı: Ölçeğin uyarlama çalışması 2019 yılında tamamlanmıştır.

Kaynaklar

Böyükbaş, Z. (2019). Okul hemşiresinin sağlığı geliştirme modeli temelli çocukluk obezitesini önlemeye yönelik uygulamaları, öz etkililik düzeyleri, algıladıkları yarar ve engeller (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.

Çocukluk Obezİtesinİ Önleme Uygulamaları Öz Etkililik Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, uyarlama çalışmasının tam metninde yer almaktadır. Ölçeğin orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

The original PDF can be downloaded here: cocukluk-obezitesini-onleme-uygulamalari-oz-etkililik-olcegi-toad.pdf