Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi

Özet

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi (ÇDKA), uluslararası literatürde Children’s Chronotype Questionnaire (CCTQ) olarak bilinen ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışmasıdır. Bu anket, çocuk ve ergen popülasyonunda bireylerin doğal biyolojik ritimlerini ve kronotip özelliklerini (sabahçı veya akşamcı eğilim) bilimsel olarak saptamak amacıyla uyarlanmıştır. Türk kültürü için adaptasyonu 2015 yılında Onur Burak Dursun ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışma, ölçeğin psikometrik özelliklerinin Türk örnekleminde de kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstererek, çocukların uyku ve uyanıklık döngülerinin incelenmesinde önemli bir araç sağlamıştır.

Adaptasyon sürecinde, ölçeğin iç tutarlılığı ve yapısal geçerlik kanıtları incelenmiş; Cronbach Alfa katsayısı ve alt ölçekler arasındaki korelasyon değerleri rapor edilmiştir. Bu anket, özellikle çocuk psikiyatrisi, pediatri ve uyku tıbbı alanlarında sirkadiyen ritim bozukluklarının anlaşılmasına ve müdahale planlarının geliştirilmesine yardımcı olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi, CCTQ, Kronotip, Sabahçılık, Akşamcılık, Biyolojik Ritim, Uyku, Uyarlama, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Onur Burak Dursun, Hakan Öğütlü, Işıl Şimşek Esin.

Amaç

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi’nin (ÇDKA) temel amacı, çocuk ve ergenlerdeki bireysel kronotip farklılıklarını güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Kronotip, bireyin enerji, uyanıklık ve uyku açısından günün hangi saatlerinde zirvede olduğunu belirleyen biyolojik eğilimi ifade eder. Bu eğilimler, çocukların okul performansını, sosyal uyumunu ve genel sağlık durumunu önemli ölçüde etkileyebilir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Türk popülasyonunda kronotipin dağılımını incelemek, uyku bozukluklarının etiyolojisini araştırmaya yardımcı olmak ve özellikle gençlerde görülen sosyal jet-lag (hafta içi ve hafta sonu uyku saatleri arasındaki fark) gibi olguları değerlendirmek için standart bir araç sunmayı amaçlamıştır. Bu sayede, Türkiye’deki araştırmacılar uluslararası alanda kabul görmüş ölçütlerle karşılaştırmalı çalışmalar yapabilme imkanı bulmuştur.

Yapı

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi, kronotip yapısının çok boyutlu doğasını yansıtan çeşitli alt ölçek bileşenlerini içermektedir. Ölçek, yalnızca kişinin kendini sabahçı veya akşamcı olarak algılamasını değil, aynı zamanda fiili uyku zamanlamalarını da hesaba katarak daha kapsamlı bir değerlendirme sunar.

Türk uyarlama çalışmasında geçerlik analizleri, ölçeğin ölçtüğü temel yapıların tutarlılığını göstermiştir. Bu yapılar ve kullanılan kısaltmalar şunlardır:

• M/E (Morningness/Eveningness): Sabahçılık veya akşamcılık eğilimini ölçen ana bileşendir.
• MSF (Mid-Sleep Time on Free Days): Bireyin sosyal kısıtlamaların olmadığı günlerdeki uyku döngüsünün ortalama zamanlamasını gösterir.
• CT (Chronotype): Genel kronotip skorunu temsil eder.
• MESC (Morningness-Eveningness Scale for Children): Geçerlik çalışmalarında karşılaştırma amacıyla kullanılan, çocuklara yönelik diğer bir sabahçılık-akşamcılık ölçeğidir.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe formunun yapısal geçerlik çalışmaları, beklenen teorik ilişkileri test etmek amacıyla alt ölçekler arasındaki korelasyon katsayılarının incelenmesiyle gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, ölçeğin kronotip yapısını tutarlı bir şekilde ölçtüğünü desteklemektedir.

Çalışmada tespit edilen önemli korelasyon değerleri:

• M/E alt ölçeği ile MESC alt ölçeği arasında istatistiksel olarak anlamlı, negatif yönlü bir korelasyon (r = -0.429, p<0.001) bulunmuştur. Bu, ölçeklerin ölçtüğü yapıların birbirini tamamlayıcı veya zıt yönlü olduğunu, dolayısıyla yapısal geçerlik açısından beklenen ilişkileri sergilediğini göstermektedir.
• M/E ve MSF alt ölçekleri arasında güçlü ve pozitif bir korelasyon (r = 0.670, p<0.001) gözlemlenmiştir.
• CT (Kronotip) ve M/E alt ölçekleri arasında da pozitif yönlü güçlü bir korelasyon (r = 0.420, p<0.001) tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin iç tutarlılığını ve yapısal geçerlik düzeyini kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi’nin (ÇDKA) iç tutarlılık güvenirlik düzeyi, Cronbach Alfa güvenirlik katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Uyarlama çalışması sonucunda elde edilen katsayı 0.653 olarak rapor edilmiştir.

Genel olarak, sosyal bilimlerde 0.70 ve üzeri değerler yüksek güvenirlik olarak kabul edilse de, 0.60 ile 0.70 arasındaki değerler kabul edilebilir veya orta düzeyde güvenirlik olarak değerlendirilir. Elde edilen 0.653 katsayısı, ÇDKA’nın maddelerinin Türk örnekleminde tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçme eğiliminde olduğunu göstermektedir, bu da ölçeğin araştırmalarda kullanılması için yeterli bir zemin sunmaktadır.

Faktör Analizi

Kaynak içerikte faktör analizine dair detaylı bir tablo sunulmamış olsa da, geçerlik bölümünde belirtilen alt ölçekler (M/E, MSF, CT) arasındaki ilişkiler, uyarlama çalışmasında ölçeğin çok faktörlü yapısının incelendiğini göstermektedir. Orijinal CCTQ, genellikle üç temel faktör etrafında toplanan maddelerden oluşur ve bu faktörler çocukların biyolojik zamanlamasını farklı yönlerden yansıtır.

Türkçe adaptasyon sürecinde, geçerlik analizleri, kronotipin temel bileşenlerinin Türk çocuklarında da ayrılabilir yapılar olarak ortaya çıktığını doğrulamıştır. Bu yapısal doğrulama, ölçeğin çeviri sonrası orijinal teorik modelini koruduğunu ve kronotipin hem temel sabahçılık/akşamcılık eğilimini hem de uyku kaymalarını (sosyal jet-lag) başarılı bir şekilde ayırt ettiğini göstermektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptasyon ve Psikometrik Doğrulama)

Format: Anket formu (Genellikle öz bildirim ya da ebeveyn/veli tarafından doldurulur).

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinal (İngilizce).

Popülasyon Grubu: Çocuklar ve Ergenler.

Yaş Grubu: Çocukluk ve Ergenlik dönemi (Spesifik olarak uyarlama makalesinde belirtilen yaş aralığına bakılmalıdır).

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki ilkokul ve ortaokul öğrencileri örneklemi üzerinde valide edilmiştir.

Test Metodolojisi: Maddelerin derecelendirilmesi bilgisi kaynakta belirtilmemiştir; ancak standart CCTQ, Likert tipi veya zaman bazlı çoktan seçmeli yanıt formatlarını kullanır.

Anahtar Kelimeler

CCTQ, Cronbach Alfa, Çocuk Psikolojisi, Sirkadiyen Ritim, Uyku Kalitesi, Korelasyon, Adaptasyon, Psikometri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Sağlanan kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar Onur Burak Dursun)

Yazışma Adresi: Sorumlu yazarın bağlı olduğu kurum adresi (2015 referansına göre: Atatürk Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi’nin Türkçe uyarlama çalışması 2015 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik veya klinik amaçlı kullanımı için izin ve ücret bilgileri konusunda sorumlu yazar Onur Burak Dursun ile doğrudan iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Uyarlama makalesine ait bağlantı şu adreste mevcuttur: europepmc.org.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi burada indirilebilir: cocukluk-donemi-kronotip-anketi-toad.pdf

Referanslar

Dursun, O. B., Ogutlu, H., & Esin, I. S. (2015). Turkish validation and adaptation of Children’s Chronotype Questionnaire (CCTQ). The Eurasian Journal of Medicine, 47(1), 56. DOI:10.5152/eajm.2014.0061

Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddelerinin tamamı kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesine ulaşmak için lütfen Dursun, O. B., Ogutlu, H., & Esin, I. S. (2015) tarafından yayımlanan “Turkish validation and adaptation of Children’s Chronotype Questionnaire (CCTQ)” başlıklı referans makalesine başvurunuz.