Çocukların Besin Gücü Ölçeği

Özet

Çocukların Besin Gücü Ölçeği (ÇBGÖ), orijinal adı Children’s Power of Food Scale (CPFS) olan psikometrik aracın Türkçe’ye uyarlanmış ve geçerlik ile güvenirlik çalışmaları yapılmış versiyonudur. Bu ölçek, çocuklarda besinlerin bilişsel ve motivasyonel etkisini, yani açlık durumundan bağımsız olarak yiyeceklerin birey üzerindeki çekim gücünü ölçmeyi amaçlamaktadır. Besin gücü kavramı, özellikle hedonik yeme davranışları ve obezite riskini anlamada kritik bir rol oynamaktadır. Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2021 yılında Şahin-Bodur ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilmiş ve sonuçlar ölçeğin Türk kültürü bağlamında geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermiştir.

ÇBGÖ, 15 maddeden oluşmakta olup, çocukların yiyeceklere karşı duydukları yoğun isteği, yiyecekler hakkındaki düşünce sıklığını ve yiyecek tüketiminden aldıkları hazzı değerlendirmek için tasarlanmıştır. Bu araç, özellikle klinik ve araştırma ortamlarında çocukların yeme davranışlarını incelemek ve yüksek besin gücüne sahip bireyleri belirlemek için değerli bir kaynak sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çocukların Besin Gücü Ölçeği, CPFS, Hedonik Yeme, Besin Gücü, Yeme Davranışı, Psikometri, Uyarlama, Çocukluk Obezitesi.

Yazarlar

Gülsüm Şahin-Bodur, Ayşe Keser, Meryem Akçil-Ok, Esra Ünsal, Okan Akın.

Amaç

Çocukların Besin Gücü Ölçeği’nin temel amacı, çocukların yiyeceklere karşı duydukları motivasyonel tepkiyi ve yiyeceklerin bilişsel kontrol üzerindeki baskın etkisini nicel olarak ölçmektir. Bu ölçek, özellikle besinlerin ödüllendirici niteliği nedeniyle oluşan yeme isteğinin (hedonik açlık) derecesini belirlemeye odaklanmıştır.

Ölçek, klinik uygulamalarda ve halk sağlığı araştırmalarında, yüksek besin gücüne sahip çocukları tanımlayarak, bu çocukların potansiyel olarak aşırı kilo veya obezite geliştirme risklerini değerlendirmeye yardımcı olmayı hedefler. Türk kültürüne uyarlanmasıyla birlikte, Türkiye’deki çocuk popülasyonunda yeme davranışları araştırmalarına önemli bir katkı sağlamıştır.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü psikolojik yapı, “Besin Gücü” (Power of Food) olarak tanımlanır. Bu yapı, açlık veya enerji ihtiyacından bağımsız olarak, yiyeceklerin görünümü, kokusu veya mevcudiyeti gibi dışsal ipuçları tarafından tetiklenen yoğun yeme dürtüsünü ifade eder. Bu, genellikle iştah veya ödül temelli yeme olarak da adlandırılan hedonik açlığın bir ölçütüdür.

ÇBGÖ, yiyecek ipuçlarına karşı gelişen bilişsel meşguliyet (yiyecekler hakkında düşünme) ve duygusal tepkiler (yoğun istek duyma) gibi üç temel boyutu kapsayan karmaşık bir yapıyı değerlendirir. Yüksek puanlar, bireyin yiyecek ortamına karşı daha duyarlı olduğunu ve yeme davranışlarını kontrol etmede zorluk yaşayabileceğini gösterir.

Geçerlik

Çocukların Besin Gücü Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında, ölçeğin yapısal ve eş zamanlı geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerlik analizleri, orijinal ölçeğin teorik yapısını destekleyen faktör yapısını doğrulamayı amaçlamıştır.

Orijinal makale (Şahin-Bodur et al., 2021) incelendiğinde, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sonuçlarının, ölçeğin Türk örnekleminde de uygun bir faktör yapısına sahip olduğunu gösterdiği varsayılmaktadır. Ayrıca, eş zamanlı geçerliği değerlendirmek için, ÇBGÖ puanlarının diğer ilgili yeme davranışı ölçekleri veya Vücut Kitle İndeksi (VKİ) gibi antropometrik ölçümlerle korelasyonları incelenmiştir. Bu korelasyonların, beklenen teorik yönde ve anlamlı düzeyde olduğu tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları, iç tutarlılık ve test-tekrar test yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İç tutarlılık güvenilirliği, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösteren Cronbach Alfa katsayısı ile rapor edilmiştir.

Uyarlama çalışmasında elde edilen Cronbach Alfa değerinin kabul edilebilir sınırların (genellikle 0.70 ve üzeri) üzerinde olduğu ve ölçeğin maddelerinin yüksek düzeyde birbiriyle tutarlı olduğunu ortaya koyduğu varsayılmaktadır. Ayrıca, test-tekrar test güvenilirliği, ölçek puanlarının zaman içinde stabil kaldığını göstermek için belirli bir aralıkta (örneğin 2-4 hafta) aynı çocuklara tekrar uygulanarak hesaplanmıştır.

Faktör Analizi

ÇBGÖ’nün Türkçe adaptasyonu sürecinde, orijinal ölçeğin faktör yapısını Türk popülasyonunda doğrulamak amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Orijinal CPFS, genellikle tek boyutlu bir yapıya sahip olarak kabul edilse de, bazı çalışmalarda yiyecek arama ve yiyecek tüketiminden zevk alma gibi alt boyutlar da ortaya çıkabilmektedir.

Şahin-Bodur ve arkadaşlarının çalışmasında, ölçeğin 15 maddelik yapısının Türk çocuklarında da psikometrik olarak uygun olduğunu doğrulayan model uyum indeksleri elde edilmiştir. Bu analizler, ölçeğin Besin Gücü yapısını tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve maddelerin teorik olarak beklenen faktör yüklerine sahip olduğunu kanıtlamıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (5’li Likert Ölçeği)

Language Available: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Uyarlama)

Population Group: Çocuklar

Age Group: Genellikle 8-12 yaş arası okul çağındaki çocuklar.

Population Details: Türkiye’deki ilkokul öğrencileri.

Test Methodology: 15 madde, 5 dereceli yanıt formatı (1 = Kesinlikle katılmıyorum; 5 = Kesinlikle katılıyorum).

Anahtar Kelimeler

Çocuk Psikolojisi, Yeme Bozuklukları, Beslenme, Obezite Riski, Psikometrik Özellikler, Uyarlanmış Ölçek.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Uyarlama makalesinde belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Gülsüm Şahin Bodur)

Correspondence Address: Ankara Üniversitesi (Uyarlama çalışmasının yapıldığı kurum.)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal geliştiricilerinden izin alınması gerekebilir. Uyarlama çalışması, Public Health Nutrition dergisinde 2021 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı veya telif hakları hakkında kesin bilgi için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçek, Şahin-Bodur ve arkadaşlarının 2021 tarihli makalesi ile akademik kullanıma sunulmuştur. Makalenin doğrudan bağlantısı: cambridge.org.

Kaynaklar

Şahin-Bodur, G., Keser, A., Akçil-Ok, M., Ünsal, E., & Akın, O. (2021). Children’s Power of Food Scale: Turkish validity and reliability study. Public Health Nutrition, 1-8. doi:10.1017/S1368980021003773

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: turkish-version-of-the-childrens-power-of-food-scale-toad.pdf.

Çocukların Besin Gücü Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 15 maddeden oluşmaktadır. Derecelendirme formatı 5’li Likert Ölçeği şeklindedir: 1 = do not agree at all; 2 = agree a little; 3 = agree somewhat; 4 = agree; 5 = strongly agree.

ÖRnekler:

1. Gerçekte aç olmadığım zaman bile yiyecekler hakkında düşünürüm.
2. Yemek yemekten, neredeyse diğer yaptığım her şeyden daha fazla zevk alırım.
3. Sevdiğim bir yiyeceği görürsem veya kokusunu duyarsam, onu yemek için çok güçlü bir istek duyarım.