İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği

Özet

İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği (İBİÖ), bireylerin beslenme ve yiyeceklere yönelik geliştirdiği rasyonel olmayan, katı ve işlevsiz düşünce kalıplarını ölçmek amacıyla tasarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle beslenme psikolojisi ve klinik diyetetik alanlarında, yeme bozuklukları ile ilişkili olabilecek bilişsel çarpıtmaları ve sağlıksız diyet davranışlarının altında yatan irrasyonel inançları belirlemek için Türkiye’de uyarlanmıştır. Ölçeğin uyarlama ve psikometrik özellikleri Melike Buse Taylan tarafından 2016 yılında yayımlanan yüksek lisans tezi kapsamında incelenmiştir.

İBİÖ, Albert Ellis’in Rasyonel Duygusal Davranışçı Terapi (RDDT) kuramından türetilen inançların beslenme bağlamına uygulanması prensibine dayanır. Ölçeğin temel amacı, bireylerin yeme davranışlarını zorunluluk, felaketleştirme ve düşük hayal kırıklığı toleransı gibi irrasyonel düşüncelerle nasıl ilişkilendirdiğini tespit etmektir.

Anahtar Kelimeler

İrrasyonel Besin İnançları, Beslenme Psikolojisi, Yeme Davranışları, İrrasyonel İnançlar, Bilişsel Çarpıtmalar, Uyarlama, Psikometri

Yazarlar

Melike Buse Taylan

Amaç

İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin gıdalar ve beslenme kuralları hakkındaki mantık dışı, abartılı ve işlevsiz düşüncelerini tespit etmektir. Bu inançlar genellikle “mutlak zorunluluklar” (örneğin, “Asla karbonhidrat yememeliyim”) veya “felaketleştirme” (örneğin, “Eğer bu yiyeceği yersem diyetim tamamen mahvolur”) şeklinde kendini gösterir.

Ölçek, bu tür inançların şiddetini ölçerek, beslenme danışmanları ve psikologların, danışanların maladaptif yeme davranışlarını tetikleyen bilişsel süreçleri anlamasına yardımcı olur. Elde edilen veriler, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) veya RDDT temelli müdahalelerin planlanmasında kritik bir rol oynar.

Yapı

Ölçek, beslenme bağlamında ortaya çıkan irrasyonel inançlar yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle RDDT’nin dört temel irrasyonel inanç kategorisine dayanır, ancak beslenme temalı ifadelerle özelleştirilmiştir. Bu inançlar, bireyin esnek olmayan ve aşırı talepkâr düşünce sistemini temsil eder.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapısal bileşenler şunları içerebilir (uyarlanan orijinal ölçeğin yapısına bağlı olarak):

• Zorunluluk ve Talepkârlık: Belirli yiyecekleri yeme veya yememe konusunda katı, kaçınılmaz kurallara sahip olma inancı.
• Felaketleştirme: Diyet kurallarının ihlal edilmesinin veya belirli yiyecekleri yemenin sonuçlarını aşırı derecede olumsuz ve yıkıcı olarak algılama.
• Düşük Hayal Kırıklığı Toleransı: Diyetteki küçük aksaklıklara veya beslenme planındaki değişikliklere karşı tahammülsüzlük gösterme.

Geçerlik

İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği’nin Türkçe uyarlama çalışmasında (Taylan, 2016), ölçeğin ölçmek istediği yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Kaynakta spesifik istatistiksel değerler belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinde genellikle yapı geçerlik (Confirmatory Factor Analysis – CFA) ve ölçüt geçerliği (criterion validity) analizleri gerçekleştirilmiştir.

Yapı geçerliği analizleri, ölçeğin maddelerinin kuramsal olarak beklenen faktör yapısını Türkçe kültüründe de sürdürüp sürdürmediğini kontrol etmeyi amaçlamıştır. Ölçüt geçerliği kapsamında ise ölçek puanlarının, yeme tutumlarını (örneğin, Yeme Tutum Testi) veya genel irrasyonel inanç düzeylerini ölçen diğer geçerli ölçeklerle anlamlı korelasyonlar gösterip göstermediği incelenmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, yani ölçümlerin tutarlılığı, Türkçe uyarlama çalışmasında incelenen bir diğer önemli psikometrik özelliktir. Güvenirlik analizleri genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach’s Alpha) hesaplamaları yoluyla gerçekleştirilmiştir.

İç tutarlılık katsayısı, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne derece tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Yüksek bir Cronbach’s Alpha değeri, ölçeğin Türkçe formunun yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ve dolayısıyla güvenilir bir ölçüm sağladığını işaret eder. Ayrıca, bazı güvenirlik çalışmaları test-tekrar test yöntemini de kullanarak, ölçek puanlarının zaman içinde ne kadar stabil kaldığını araştırmış olabilir.

Faktör Analizi

İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği’nin Türkçe formunun yapısal geçerliğini incelemek amacıyla Faktör Analizi (Açımlayıcı veya Doğrulayıcı) kullanılmıştır. Bu analizler, orijinal ölçeğin çok boyutlu yapısının (eğer varsa) Türkiye örnekleminde de korunduğunu doğrulamayı amaçlamıştır.

Yapılan Faktör Analizi sonuçları, beslenme ile ilgili irrasyonel inançların, teorik çerçeveye uygun olarak alt boyutlara ayrılıp ayrılmadığını belirler. Bu alt boyutlar, araştırmacıların ve klinisyenlerin, bireyin hangi spesifik irrasyonel inanç alanında daha fazla zorlandığını anlamasına olanak tanır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Genellikle 5’li veya 6’lı Likert tipi derecelendirme (Ölçeğin orijinal yapısına bağlı olarak kesin bilgi tezin incelenmesiyle edinilebilir.)

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama çalışması), Muhtemelen orijinal dili İngilizce.

Popülasyon Grubu: Yetişkinler, Üniversite Öğrencileri (Uyarlama çalışması üniversite öğrencileri üzerinde yapılmıştır.)

Yaş Grubu: Genellikle 18 yaş ve üzeri

Popülasyon Detayları: Taylan (2016) tarafından yapılan uyarlama çalışması, İstanbul’daki Acıbadem Üniversitesi’nde yüksek öğrenim gören öğrenciler üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz Bildirim (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Davranışçı Terapi, Yeme Bozuklukları, Diyet Kısıtlaması, Geçerlik, Güvenirlik, Taylan 2016

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Melike Buse Taylan

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

Kurum E-posta Adresleri: Bilinmiyor

Yazışma Adresi: Acıbadem Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Tez dönemindeki kurumu).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2016 (Uyarlama çalışması)

İzinler ve Kullanım Ücreti: Akademik amaçlı kullanım için genellikle ilgili yazarın yüksek lisans tezine atıf yapılması gerekmektedir. Ticari kullanım için yazar veya telif hakkı sahibi ile iletişime geçilmesi zorunludur.

Ölçeğin tam metnine ve detaylı psikometrik raporuna aşağıdaki PDF bağlantısından ulaşılabilir. Önemli Not: Orijinal PDF dosyası burada yer almaktadır: irrasyonel-besin-inanclari-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Taylan, M.B. (2016). İrrasyonel Besin İnançları: Geçerlik ve güvenirlik çalışması (Yüksek lisans tezi). Acıbadem Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Bu akademik kaynakta İrrasyonel Besin İnançları Ölçeği’nin orijinal maddelerine yer verilmemiştir. Maddeler, Melike Buse Taylan’ın 2016 tarihli yüksek lisans tezinde veya yukarıda bağlantısı verilen PDF dosyasında bulunabilir. Ölçek maddeleri, beslenme konusunda aşırı katı, zorunluluk içeren, felaketleştirici ve düşük tolerans gösteren ifadelerden oluşmaktadır.